Opis
W polu srebrnym mur miejski czerwony z blankami, z bramą i trzema basztami, z których środkowa wyższa i większa. W każdej baszcie po jednym oknie łukowym, czarnym. Na basztach dachy niebieskie, zakończone gałkami złotymi. Na gałce dachu baszty środkowej wietrznik złoty, zwrócony w prawo. W murze brama z broną złotą podniesioną: prawe podwoje otwarte, otwór bramy srebrny, podwoje niebieskie, okucie podwoi złote. Tak brzmi opis urzędowy — powtarza go § 4 Statutu Miasta Bydgoszczy. Heraldyka liczy strony od tarczy, nie od patrzącego, więc przy takim odczytaniu otwarte skrzydło wrót i wietrznik wypadają po lewej ręce oglądającego; sam statut tego nie objaśnia.
Historia
Bydgoszcz jest miastem królewskiej lokacji: 19 kwietnia 1346 r. w Brześciu Kujawskim Kazimierz Wielki wydał przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim, a zasadźcami zostali Jan Kesselhut (Kiesselhuth) i Konrad. Dokument zapowiadał, że miasto ma się nazywać Kunigesburg — „królewski gród” — ale nazwa się nie przyjęła i miasto zostało przy imieniu starszego grodu kasztelańskiego. Oryginał przywileju nie zachował się; w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy jest odpis potwierdzenia Kazimierza Jagiellończyka, wpisany do księgi przywilejów prawdopodobnie na początku XVI w.
Herb narastał na pieczęciach. Najstarsza zachowana pieczęć miejska wisi przy dokumencie dla cystersów koronowskich z 27 marca 1362 r. i pokazuje jeszcze jedną basztę z bramą i szerokim, blankowanym gankiem wspartym na krokwiach. Na pieczęci z około 1400 r., przechowywanej w Archiwum Państwowym w Toruniu, jest już duża brama o podwójnym obudowaniu, nad nią dwie niskie wieże boczne i spiczasty daszek pośrodku; legenda brzmi „S CIVITATIS BROMBVRIEN”, od niemieckiej nazwy miasta. Trzy baszty wyraźnie widać na gotyckiej pieczęci z 1485 r. z napisem „SIGILLUM CIVITATIS BIDGOSTIENSIS”. Na pieczęci Wojciecha Łochowskiego Starszego z połowy XVI w. układ jest już dzisiejszy — mur z bramą o otwartej prawej połowie wrót i trzy wieże — z jedną różnicą: gałkę wieży środkowej wieńczy wysoki krzyż łaciński z chorągiewką. Tej pieczęci używano do rozbiorów; ostatni znany dokument nią opieczętowany pochodzi z 1765 r. Pod panowaniem pruskim doszła nowa pieczęć z 1796 r. z napisem „SIEGEL DER KONIGL: PREUSS: STADT BROMBERG”, a od mniej więcej połowy XIX w. utrwalił się wizerunek z koroną murową na fantazyjnym kartuszu. Koronę usunięto po powrocie miasta do Polski w styczniu 1920 r.
Dzisiejszą postać znaku ustalono w latach trzydziestych. Prezydent Leon Barciszewski powierzył prace nad wzorem Witoldowi Bełzie, dyrektorowi Biblioteki Miejskiej; 25 kwietnia 1933 r. magistrat przyjął wzór i przepisy jego używania, 4 maja sprawę omawiała Rada Miejska, 5 maja uchwałę zatwierdziła, a 8 maja prezydent wystąpił do Ministra Spraw Wewnętrznych. Oba bydgoskie projekty z 1933 r. miały na baszcie krzyż łaciński. Ministerstwo zatwierdziło jednak wizerunek bez krzyża, z samą chorągiewką: zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych w porozumieniu z Ministrem Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 3 października 1936 r. ogłoszono w Monitorze Polskim z 16 października 1936 r. (nr 241, poz. 424) i to jego opis obowiązuje do dziś. Powodów usunięcia krzyża nie zapisano; tłumaczy się je niechęcią do symboliki wyznaniowej w herbie wielowyznaniowego miasta.
Późniejsze próby zmiany herbu nie powiodły się ani razu. Po przyznaniu Bydgoszczy Orderu Krzyża Grunwaldu III klasy Miejska Rada Narodowa zgodziła się 16 maja 1947 r. dołożyć order do herbu; w konkursie ogłoszonym 29 września 1948 r. jury wybrało spośród jedenastu prac projekt Kazimierza Boruckiego z wieńcem laurowym i zawieszonym orderem, ale rzeczy nie doprowadzono do końca. W 1999 r., przed czerwcową wizytą Jana Pawła II, powstał projekt Wiesława Ormińskiego „Otwórzmy szeroko bramy naszego miasta” z obydwoma skrzydłami wrót otwartymi. W 2000 r. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy wystąpiło do władz miasta o opracowanie jednolitego wizerunku herbu, a w 2002 r. radni AWS zaproponowali umieszczenie na jednej z baszt krzyża. Za każdym razem dyskusja gasła.
Obowiązujący dziś akt to Statut Miasta Bydgoszczy — uchwała nr LXIV/1348/14 Rady Miasta Bydgoszczy z 18 listopada 2014 r., która uchyliła wcześniejszą uchwałę nr LX/1257/14 z 25 czerwca 2014 r., a ta z kolei statut z uchwały nr XLIV/951/2005 z 30 marca 2005 r.; tekst jednolity ogłoszono obwieszczeniem nr 1/2021 z 31 marca 2021 r. Opis herbu w § 4 statutu jest dosłownym powtórzeniem brzmienia z 1936 r., a wzór graficzny stanowi załącznik nr 2. Zasady używania herbu, barw i hejnału określa uchwała nr LXII/960/10 z 24 marca 2010 r. Barwy miasta to trzy poziome pasy jednakowej szerokości — biały, czerwony i błękitny — w prostokącie o proporcji 8:5, z herbem pośrodku, na przecięciu przekątnych. Hejnał to kompozycja Konrada Pałubickiego z 1946 r., wyłoniona w konkursie na 600-lecie miasta.
Co znaczą godła
To herb architektoniczny — najpospolitszy typ w heraldyce miejskiej, w którym mur, brama i baszty mówią po prostu „miasto obwarowane”: takie, które ma prawo się bronić i decydować, kto wejdzie. W Bydgoszczy motyw ma oparcie w historii miejsca: gród kasztelański pilnował tu przeprawy i szlaku, a Kazimierz Wielki lokował miasto pod swoim zamkiem, przy granicy z państwem zakonnym, jako przeciwwagę dla miast krzyżackich. Warto jednak zauważyć, że mur na pieczęci z 1362 r. wyprzedza rzeczywiste mury: ceglany obwód Starego Miasta zaczęto stawiać dopiero w pierwszej połowie XV w., a domknięto w latach dwudziestych XVI w. Znak był więc od początku raczej godłem miejskości niż portretem konkretnych fortyfikacji — i tak go czytano, skoro bydgoskie cechy adaptowały go do własnych pieczęci, jak garncarze w 1554 r., którzy w bramie umieścili dzban. Podniesiona brona i otwarte jedno skrzydło wrót dają się czytać jako gotowość i otwartość miasta; właśnie na tym oparto projekt z 1999 r., który chciał otworzyć oba skrzydła. Barwy odstają od heraldycznej konwencji i od naturalności: niebieskie dachy i niebieskie podwoje nie są ani typowe dla herbów, ani podobne do dachówki i drewna, a przy tym to one, obok czerwieni i bieli muru, dały miastu jego barwy. Środkowa baszta jest wyższa i większa, co w tym typie godła zwykle wyróżnia wieżę główną. Krzyż na jej szczycie, obecny co najmniej od XVI w., należy dziś do historii znaku, nie do niego samego — został po nim złoty wietrznik.