Opis
W polu srebrnym połuorzeł czerwony zwrócony w prawo, o dziobie, języku i pazurach złotych, oraz połulew czarny zwrócony w lewo, o języku czerwonym i pazurach czarnych; na głowach połuorła i połulwa złota korona otwarta z umieszczonymi w niej klejnotami w kolorze czerwonym. Tak brzmi cały opis z załącznika nr 1 do uchwały — reszta jest już odczytaniem. Obie połowy stoją grzbietami do siebie i patrzą na zewnątrz, bo prawa i lewa liczone są od strony tarczy: patrzący ma połuorła po swojej lewej ręce, a połulwa po prawej. Korona jest jedna i wspólna, choć uchwała nie mówi tego wprost. Kształtu tarczy uchwała też nie określa; na wzorze urzędowym ma ona boki proste i zaokrągloną podstawę.
Historia
Godło jest starsze od województwa o siedem stuleci. Hybryda kujawska — połuorzeł złączony z połulwem pod wspólną koroną — pojawia się na pieczęciach książąt kujawskich z rodu Piastów w drugiej połowie XIII wieku, a najstarszy znany jej wizerunek nosi pieczęć Ziemomysła, księcia inowrocławskiego, z 1268 roku. Ten sam znak wystąpił na pieczęciach jego braci: Leszka Czarnego, Kazimierza łęczyckiego i Władysława Łokietka, wówczas księcia brzesko-kujawskiego. W najwcześniejszych przedstawieniach układ obu połówek bywał odwrotny, a korony czasem po prostu nie było. Był to najpierw znak osobisty, potem dziedziczny znak linii; około połowy XIV wieku, za Kazimierza Wielkiego, stał się herbem terytorialnym dzielnicy kujawskiej, a następnie herbem czterech przedrozbiorowych województw: brzeskokujawskiego, inowrocławskiego, łęczyckiego i sieradzkiego. Od XV–XVI wieku te odmiany różnicowano, zmieniając barwy godła i pola tarczy — i stąd bierze się rozjazd w opisach. Jan Długosz w XV wieku widzi „czerwony połuorzeł i czarny połulew, razem ukoronowane”. Bartosz Paprocki (1584) ma „orła czarnego połowicę, a lwa czarnego, grzbiety do siebie, o jednej koronie na żółtem polu” — u niego czarne są obie połowy. Marcin Bielski (1597) i Zygmunt Gloger (1900) opisują za to pół orła białego i pół lwa czarnego, grzbietami do siebie, pod jedną koroną, w polu złotym.
Dzisiejszy herb ustanowił Sejmik Województwa Kujawsko-Pomorskiego uchwałą nr 444/2000 z 10 lipca 2000 roku — tą samą, która przyjęła flagę, sztandar, chorągiew, laskę przewodniczącego sejmiku, łańcuch marszałka i trzy pieczęcie. Podstawą był art. 18 pkt 20 ustawy z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa oraz art. 3 ust. 1 ustawy z 21 grudnia 1978 r. o odznakach i mundurach. Uchwała weszła w życie z dniem podjęcia, a ogłoszono ją w Dzienniku Urzędowym Województwa Kujawsko-Pomorskiego z 2000 r. nr 78, poz. 618. Opis herbu jest załącznikiem nr 1 i mieści się w jednym zdaniu.
Nad znakami województwa pracował Lech Tadeusz Karczewski, toruński grafik, autor obowiązującego herbu Torunia; wojewódzka ulotka mówi wprost o fladze: „Flagę opracował Lech Tadeusz Karczewski na podstawie propozycji kwerendy Jana Kazimierza Wroniszewskiego w maju 2000 roku”. Autorstwa samego rysunku herbu żadne z dostępnych źródeł urzędowych nie przypisuje. Wroniszewski jest mediewistą Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, kierownikiem Zakładu Nauk Pomocniczych Historii; w tym samym 2000 roku ogłosił rozdział „Herb województwa kujawsko-pomorskiego oraz herby jego powiatów i gmin” w tomie „Współczesna heraldyka samorządowa i jej problemy”, materiałach I Krakowskiego Kolokwium Heraldycznego. Od 26 kwietnia 2024 roku przewodniczy Komisji Heraldycznej.
Uchwałę znowelizowano raz. Uchwała nr XXXVI/913/09 sejmiku z 29 czerwca 2009 roku (Dz. Urz. Woj. Kuj.-Pom. nr 75, poz. 1376) nadała nowe brzmienie załącznikom nr 2 i 3 — opisowi flagi i opisowi sztandaru. Załącznika nr 1 nie tknięto: herb ma jedną postać od 2000 roku i w jego opisie nie zmieniono ani słowa. Zmieniła się flaga: proporcje jej trzech pasów z 1,5/5 : 2,5/5 : 1,5/5 na 1,25/5 : 2,5/5 : 1,25/5. Pierwszy zestaw sumował się do 5,5/5, czyli do więcej niż cały płat; drugi sumuje się do całości.
Na odwrocie sztandaru, w wieńcu z liści laurowych, uchwała umieściła cztery tarcze z herbami historycznych ziem województwa — Kujaw, ziemi dobrzyńskiej, Wielkopolski i Prus Królewskich — a w środku wieńca łacińską dewizę UNITAS DURAT. Herb Kujaw wygląda tam inaczej niż na tarczy wojewódzkiej: „na tarczy dwudzielnej w słup w polu prawym czerwonym połulew wspięty srebrny, w polu lewym srebrzysto białym połuorzeł czarny”. Ta sama uchwała pokazuje więc tę samą hybrydę dwa razy, w dwóch układach i dwóch zestawach barw — co jest dokładną ilustracją tego, jak luźno traktowano tynktury tego godła od XVI wieku.
Opinii Komisji Heraldycznej w tej sprawie nie udało się odnaleźć. Obowiązek zaopiniowania wzorów symboli przez ministra właściwego do spraw administracji publicznej wprowadziła do ustawy o odznakach i mundurach nowelizacja z 29 grudnia 1998 r., obowiązująca od 1 stycznia 1999 r. (dzisiejszy art. 3 ust. 3); tą samą nowelizacją dodano art. 2a powołujący Komisję Heraldyczną, a jej członków wskazano po raz pierwszy rozporządzeniem MSWiA z 20 stycznia 2000 roku — niecałe pół roku przed głosowaniem sejmiku. Obie uchwały, z 2000 i z 2009 roku, powołują się wyłącznie na art. 3 ust. 1 i o żadnej opinii nie wspominają.
Co znaczą godła
Hybryda oznacza Kujawy, a srebrne pole — ziemię chełmińską; tak ten herb tłumaczą opracowania heraldyczne, bo urzędowe strony województwa poprzestają na samym opisie tarczy. Godło przyszło wprost z herbów dawnych województw inowrocławskiego i brzeskokujawskiego, a białą tarczę wzięto z herbu województwa chełmińskiego, w którym czarny orzeł z koroną złotą na szyi i wyrastającym z niej ramieniem zbrojnym w miecz stoi w polu srebrnym. Ten sam herb nosiły województwo malborskie i całe Prusy Królewskie — ustanowił go Kazimierz Jagiellończyk po akcie inkorporacji ziem pruskich z 1454 roku, na prośbę stanów pruskich.
Warto to powiedzieć wprost: pomorska połowa nazwy nie ma w tym herbie własnego godła. Nie ma gryfa ani orła mieczowego. Jedyna figura na tarczy jest kujawska, a Pomorze mówi tu wyłącznie barwą tła.
Skąd wzięła się sama hybryda, nie wiadomo na pewno. Orzeł to znak rodowy Piastów, wiązany zwłaszcza z dzielnicą małopolską; lew bywa wywodzony albo ze starszych pieczęci Piastów kujawskich, na których książę walczy z lwem, albo z XIII-wiecznego godła Piastów wielkopolskich. Przywoływana bywa też hipoteza wprost geograficzna: Kujawy leżą między Wielkopolską a Małopolską i biorą po jednym godle z każdej strony. Wspólna korona otwarta spina obie połowy w jedno zwierzę i jest w tym znaku elementem najbardziej stałym — to ona odróżnia hybrydę od dwóch godeł postawionych obok siebie.
Barwy nie są dowolne, choć odbiegają od wersji najczęściej przywoływanej. Czerwony połuorzeł i czarny połulew to układ Długoszowy, a nie ten z herbarza Bielskiego, gdzie orzeł jest biały, a pole złote — u Paprockiego zaś obie połowy są czarne, też na polu żółtym. Zamiana złota na srebro ma tu jednak zadanie: to ona wnosi na tarczę ziemię chełmińską. Trzy barwy herbu — czerwień, czerń i biel — przeszły stąd na flagę województwa: czerwień i czerń jako barwy godła, biel jako barwa pola. Wojewódzka ulotka tłumaczy, że czarny pas dano na dole, bo jest plastycznie „najcięższy”, a szerokości pasów zróżnicowano po to, by nadać fladze charakter odróżniający ją od znaków współczesnych i historycznych — wymienia przy tym flagę Cesarstwa Niemieckiego, która miała te same trzy barwy w pasach jednakowej szerokości.