Opis
Godłem jest hybryda: połuorzeł i połulew, grzbietami do siebie, złączone w jedno zwierzę i nakryte wspólną złotą koroną otwartą. Jan Długosz zapisał je w XV wieku jako czerwonego połuorła i czarnego połulwa, razem ukoronowanych. Barwa pola i strona, po której stoi każda z połówek, różnią się między wersjami — i to jest cecha tego znaku, nie usterka rysunku. W wersji powtarzanej dziś jako historyczny herb Kujaw pole jest złote, po prawej stronie tarczy stoi czarny połulew, po lewej czerwony połuorzeł, a korona jest jedna, wspólna; tak opisuje swój herb powiat inowrocławski. Prawa strona tarczy leży po lewej ręce patrzącego. Sejmik kujawsko-pomorski uchwalił w 2000 roku wersję odwróconą i w innym polu: „w polu srebrnym […] połuorzeł czerwony zwrócony w prawo o dziobie, języku i pazurach złotych i połulew czarny zwrócony w lewo o języku czerwonym i pazurach czarnych”, ze złotą koroną otwartą z czerwonymi klejnotami na głowach obu połówek. Urzędowego opisu samego herbu ziemi kujawskiej nie ma i mieć nie może: wszystkie opisy pochodzą z uchwał tych, którzy godło przejęli.
Historia
Znak ma metrykę książęcą. Połuorzeł złączony z połulwem pojawia się na pieczęciach Piastów panujących na Kujawach w drugiej połowie XIII wieku: najstarszy znany wizerunek nosi pieczęć Ziemomysła, księcia inowrocławskiego, z 1268 roku, a dalej idą pieczęcie jego braci — Leszka Czarnego, księcia sieradzkiego, Kazimierza łęczyckiego i Władysława Łokietka, wówczas księcia brzeskokujawskiego. Z osobistego znaku książąt hybryda stała się godłem dziedzicznym ich linii, a około połowy XIV wieku, za panowania Kazimierza Wielkiego, herbem terytorialnym dzielnicy kujawskiej. Później nosiły ją herby czterech przedrozbiorowych województw: brzeskokujawskiego, inowrocławskiego, łęczyckiego i sieradzkiego — w każdym w nieco innych barwach.
Kujawy przestały być jednostką administracyjną wraz z Rzecząpospolitą. Księstwo kujawskie wyodrębniło się około 1231 roku i po 1267 roku rozpadło na inowrocławskie i brzeskokujawskie, a wyrosłe z nich województwa przetrwały do rozbiorów. Dziś Kujawy są regionem historyczno-etnograficznym o powierzchni około 4500 km², leżącym głównie w województwie kujawsko-pomorskim, z fragmentami w wielkopolskim i mazowieckim. Nie mają organu, który mógłby uchwalić im herb: ustawa z 21 grudnia 1978 roku o odznakach i mundurach pozwala ustanawiać herby wyłącznie jednostkom samorządu terytorialnego, po opinii ministra wydanej za zdaniem Komisji Heraldycznej. Kraina nie jest taką jednostką — i to jest cały powód, dla którego ten wpis stoi w dziale o znakach cudzych.
Dzisiejsze urzędowe wcielenia godła są młode i wszystkie pochodzą z jednego dziesięciolecia. Rada Powiatu Inowrocławskiego ustanowiła hybrydę jako swój herb uchwałą nr XIV/94/2000 z 23 lutego 2000 roku; starostwo podaje, że pozytywne opinie merytoryczne wydali prof. Stefan Kuczyński oraz Komisja Heraldyczna przy Ministrze Spraw Wewnętrznych i Administracji, a wizerunek wywodzi od pieczęci Siemomysła z 1268 roku i od herbu z czasów Władysława Łokietka. Kilka miesięcy później, uchwałą nr 444/2000 z 10 lipca 2000 roku, ten sam znak przyjął dla całego województwa Sejmik Województwa Kujawsko-Pomorskiego — w polu srebrnym i z połówkami zamienionymi stronami. Powiat radziejowski dołożył do hybrydy srebrny miecz i przyjął herb 28 lutego 2002 roku; dokumentację historyczno-heraldyczną opracowali prof. Jan Pakulski i dr Jan Wroniszewski z toruńskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Heraldycznego, a rysunek oparto — jak podaje encyklopedia — na wizerunku z nagrobka Kazimierza Jagiellończyka. Ten sam połuorzeł z połulwem wchodzi też w herby powiatów aleksandrowskiego, bydgoskiego, mogileńskiego i włocławskiego oraz miast Brześcia Kujawskiego, Gniewkowa i Rypina.
Druga połowa tego kierunku nie ma w tym godle nic. Pałuki są osobną krainą, oddzieloną od Kujaw Notecią, i własnego herbu nie mają ani historycznie, ani dziś. Najbliższym im znakiem jest herb szlachecki Pałuki — topór z krzyżykiem kawalerskim zaćwieczonym na obuchu — którym pieczętował się ród biorący miano od regionu, zarzucony przez niego na przełomie XIV i XV wieku na rzecz Toporu. Ten topór cytują herby dwóch powiatów. Żniński ustanowiono 29 kwietnia 2002 roku: projekt opracował Lech-Tadeusz Karczewski we wrześniu 2001 roku, na podstawie kwerendy historycznej Krzysztofa Mikulskiego i Jana Kazimierza Wroniszewskiego, a zasady używania określiła późniejsza uchwała nr XX/166/2005 Rady Powiatu w Żninie z 27 stycznia 2005 roku; w błękitnym polu stoi tam złota palisada z wieżą, znak Biskupina, a nad nią dwa srebrne topory z krzyżykami. Wągrowiecki, po wielkopolskiej stronie krainy, przyjęto uchwałą nr XVIII/135/2012 z 28 maja 2012 roku i również niesie topór z krzyżem, nazwany wprost godłem herbu Pałuków.
Stąd wniosek dla tego wpisu, wypowiedziany wprost: kierunek „Kujawy i Pałuki” łączy dwie krainy, z których żadna nie ma dziś własnego herbu. Pokazany tu znak jest historycznym godłem ziemi kujawskiej — dziś w rękach województwa i kujawskich powiatów — i obejmuje tylko jedną z nich.
Co znaczą godła
Orzeł jest znakiem rodowym Piastów. Lew przyszedł skądinąd: przypuszcza się, że albo z dawniejszych pieczęci Piastów kujawskich, na których książę walczy z lwem, albo z trzynastowiecznego godła Piastów wielkopolskich. Złączenie ich w jedno zwierzę czyta się politycznie — ambitna linia kujawska, zestawiając króla ptaków z królem zwierząt, podkreślała swoją pozycję wśród Piastów. Rachunek jej wyszedł: z tej właśnie linii wyszli Władysław Łokietek i Kazimierz Wielki, obaj jednoczący Polskę i obaj posługujący się hybrydą jako godłem dziedzicznym. Wspólna korona nie wieńczy dwóch osobnych zwierząt, tylko spina połowy w jedno — i to jest cała treść tego godła: dwa znaki władzy złączone w jeden, a nie dwa zwierzęta obok siebie. Barwy niosą mniej niż układ. Srebrne pole wersji wojewódzkiej z 2000 roku encyklopedia wiąże z herbem dawnego województwa chełmińskiego, a złote pole wersji powiatowych powtarza barwę herbów przedrozbiorowych. Topór z krzyżykiem, którym Pałuki bywają dziś podpisywane, nie należy natomiast do krainy, lecz do rodu — a ród wziął miano od regionu, którego własna nazwa pochodzi od ukształtowania terenu, nie od herbu.