Opis
W polu srebrnym czerwone mury miejskie z blankowaniem i trzema basztami jednakowej wysokości; w basztach skrajnych po jednym czarnym otworze strzelniczym. W murze brama ze złotymi podwojami, prawa połowa podwoi otwarta, okucie na podwojach srebrne, w otwartej połowie bramy brona srebrna podniesiona, otwór bramy czarny. Tarczę herbową trzyma klęczący anioł w szacie błękitnej ze skrzydłami srebrnymi, o włosach czarnych oraz twarzy i dłoniach barwy naturalnej; w prawej ręce anioł trzyma złoty klucz. Prawa i lewa liczone są od tarczy, więc patrzący ma otwarte skrzydło wrót po swojej lewej ręce. Anioł jest trzymaczem, a nie godłem — godłem są mury z basztami i bramą. Opis pochodzi z § 6 ust. 1 Statutu Gminy Miasta Toruń.
Historia
Stare Miasto Toruń lokowano wraz z Chełmnem przywilejem chełmińskim z 28 grudnia 1233 roku i pieczęć sprawiono niemal od razu; najstarszy tłok spłonął w pożarze miasta w 1251 roku. Z drugiej połowy XIII wieku pochodzi pieczęć zwana maryjną albo wielką: brama z dwiema okrągłymi basztami, a pod jej łukiem tronująca Matka Boska z Dzieciątkiem, w otoku SIGILLUM BURGENSIUM IN THORUN. Najstarszy znany odcisk tej pieczęci wisi przy dokumencie z 15 marca 1262 roku, dotyczącym zamiany gruntów między radą miasta a zakonem krzyżackim — to jedna z najstarszych pieczęci miejskich na dzisiejszych ziemiach polskich, a ta sama łacińska legenda stoi do dziś w otoku Pieczęci Wielkiej Miasta Torunia. Od 1339 roku znana jest pieczęć świętojańska (sekretna) ze świętym Janem Chrzcicielem, patronem miasta, między dębem a wiązem. Około połowy XIV wieku powstał wreszcie tłok z samym godłem herbowym: murem o trzech blankowanych basztach z bramą pośrodku, w otoku S' Thorunense; pieczętowano nim głównie towary toruńskich kupców.
Anioła przyniosła wojna trzynastoletnia. W lutym 1454 roku mieszczanie Starego Miasta zdobyli i rozebrali zamek krzyżacki, a Stare i Nowe Miasto — dwa odrębne organizmy, lokowane w 1233 i 1264 roku — połączyły się w jedno miasto pod władzą Starego. Tradycja wiąże z tym momentem pojawienie się anioła, który miał chronić miasto przed skutkami wojny; pierwszy dokument opatrzony nową pieczęcią, na której tarczę podtrzymuje anioł, wystawiono w Toruniu w styczniu 1470 roku. Pod koniec XV wieku ustalono pozę — anioł klęczy i pochyla się lekko nad tarczą — i w tej postaci znak przetrwał ponad trzysta lat. Klucz w dłoni anioła doszedł znacznie później, bo dopiero w 1860 roku.
Pierwsze i jak dotąd jedyne państwowe zatwierdzenie herbu przyszło w II Rzeczypospolitej. Zarządzeniem z 2 lipca 1936 roku, wydanym na wniosek Zarządu Miejskiego i Rady Miejskiej Torunia i na podstawie art. 4 ust. 3 rozporządzenia Prezydenta RP z 13 grudnia 1927 roku o godłach i barwach państwowych, minister spraw wewnętrznych Felicjan Sławoj Składkowski zatwierdził „jako historycznie uzasadniony” herb miasta Torunia; tekst ogłoszono w Monitorze Polskim z 14 lipca 1936 roku (M.P. nr 161, poz. 292), a dwa identyczne wizerunki złożono w Zarządzie Miejskim i w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Opis z 1936 roku różni się od dzisiejszego drobiazgami — w basztach bocznych są okna, nie otwory strzelnicze, otwarta jest po prostu „jedna połowa podwoi” — i jedną rzeczą istotną: anioł nie trzyma w nim żadnego klucza. Po II wojnie światowej anioła z herbu usunięto i przez cały PRL używano samej tarczy; wrócił pod koniec grudnia 1991 roku.
Dzisiejszy wzór ustaliła uchwała nr 146/99 Rady Miasta Torunia z 15 kwietnia 1999 roku w sprawie przyjęcia Statutu Gminy Miasta Toruń. To wtedy złoty klucz wszedł do opisu urzędowego — w zatwierdzeniu z 1936 roku jeszcze go nie było. Opis herbu stoi w § 6 ust. 1 statutu, rycina jest załącznikiem nr 7, a tekst jednolity ogłoszono obwieszczeniem nr 30/20 Rady Miasta Torunia z 18 czerwca 2020 roku (Dz. Urz. Woj. Kuj.-Pom. z 2020 r. poz. 3209). Herb i cały komplet insygniów zaprojektował Lech Tadeusz Karczewski, a kwerendę historyczną prowadzili przy tym projekcie między innymi Jan Kazimierz Wroniszewski i Krzysztof Mikulski.
Znak nie ma jednak pełnego umocowania prawnego i miasto samo to ujawniło. Zarządzenie z 1936 roku straciło moc w latach pięćdziesiątych — rozporządzenie z 1927 roku, na którym stało, uchylił art. 14 dekretu z 7 grudnia 1955 roku o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej — a herbu przyjętego w statucie nie opiniowała Komisja Heraldyczna, bo tej jeszcze nie było: powołano ją rozporządzeniem MSWiA z 20 stycznia 2000 roku, dziewięć miesięcy po uchwaleniu statutu. Sprawa wyszła na jaw, gdy w kwietniu 2025 roku ratusz zaczął budować nowy system identyfikacji wizualnej wokół herbu. Studium historyczno-heraldyczne przygotowuje prof. Krzysztof Mikulski z UMK we współpracy z dr. hab. Marcinem Hlebionkiem, po czym miasto wystąpi do Komisji Heraldycznej o zaopiniowanie istniejącego herbu i insygniów; rzecznik prezydenta Marcin Centkowski podkreśla, że decyzji o zmianie herbu nie ma. Projektant dowiedział się o wszystkim przypadkiem, a jego wpis rozpętał dyskusję opisaną przez lokalne redakcje pod koniec grudnia 2025 roku. Przewodniczącym Komisji Heraldycznej jest dziś Jan Kazimierz Wroniszewski, ten sam historyk, który prowadził kwerendę przy projekcie sprzed ćwierćwiecza; w pracach nad nowym studium wymieniani są Mikulski i Hlebionek.
Co znaczą godła
Godło jest mówiącym opisem miasta: mur z blankami, trzy baszty i brama to warowny Toruń, jeden z najsilniej ufortyfikowanych ośrodków państwa krzyżackiego. Otwarte skrzydło wrót z podniesioną broną czyta się jako gościnność — brama zamknięta przed wrogiem, otwarta przed gościem — a trzy baszty jako mieszczańskie męstwo. Złoty klucz w ręce anioła jest znakiem dostępu i władzy nad miastem: kto trzyma klucz, ten otwiera bramę. Sam anioł to strażnik; tradycja wiąże jego pojawienie się z wojną trzynastoletnią i z prośbą o opiekę nad miastem, które właśnie wypowiedziało posłuszeństwo zakonowi. Matki Boskiej z najstarszej pieczęci w herbie nie ma — została w bramie pieczęci maryjnej, a na tarczę przeszła sama brama z basztami.
Dwa znaki, z którymi herb bywa mylony, do herbu nie należą. Salamandra w płomieniach z dewizą DURABO, czyli „przetrwam”, jest godłem chorągwi miasta, umieszczonym na jej odwrocie; wiąże się ją z chorągwią odnotowaną w 1526 roku, a wyobrażenie stoi na antycznym przekonaniu, że salamandra żyje w ogniu i nie płonie. Barwami miasta są biel i błękit w układzie poziomym, a nie barwy tarczy. Insygnia niosą też trzy osobne herby — Starego Miasta, Nowego Miasta i Podgórza — na głowicy chorągwi i na dzwonku przewodniczącego rady: ślad po tym, że Toruń długo nie był jednym miastem.