Opis
W polu srebrnym orzeł czarny z koroną złotą na szyi, spod której wychyla się ręka zbrojna dzierżąca wzniesiony miecz. W wersji spolszczonej, ustalonej na przełomie XVI i XVII wieku: w polu czerwonym orzeł biały o jednej głowie, z koroną na szyi i z wystającą z prawego skrzydła ręką człowieka zbrojnego, trzymającą miecz nad głową orła, do cięcia podniesiony. Prawe skrzydło liczy się od strony tarczy, więc patrzący ma miecz po swojej lewej ręce. Korona obejmuje szyję, a nie głowę — i to jest sedno tego godła. To herb dawnego województwa, nie dzisiejszej krainy: ziemia chełmińska jako region własnego herbu nie ma.
Historia
Ziemia chełmińska — obszar między Wisłą, Drwęcą i Osą — trafiła w 1228 r. w ręce zakonu krzyżackiego z nadania Konrada Mazowieckiego i przez ponad dwa stulecia żyła pod znakiem czarnego krzyża. Własny herb dostała dopiero wtedy, gdy przeszła do Polski. 6 marca 1454 r. Kazimierz Jagiellończyk wystawił akt inkorporacji Prus do Korony, a 15 kwietnia stany pruskie oddały mu swoje ziemie; w tym samym roku, na prośbę tych stanów, król ustanowił herb dla nowo przyłączonej prowincji i dla utworzonego wtedy województwa chełmińskiego ze stolicą w Chełmnie. Granice województwa domknął II pokój toruński z 1466 r. Województwo — obejmujące ziemię chełmińską i michałowską, z sejmikiem w Kowalewie — przetrwało formalnie do 1793 r., choć niemal całe zagarnął już I rozbiór w 1772 r.
Ekspertyza heraldyczna przygotowana dla powiatu toruńskiego przez historyków z UMK wywodzi to godło z herbu wielkich mistrzów krzyżackich, gdzie w polu srebrnym stał czarny orzeł cesarski. Król dołożył orłowi złotą koronę na szyi i rękę zbrojną w miecz: korona miała mówić o podległości prowincji Królestwu Polskiemu, ręka była zapożyczeniem z herbu Jagiellonów. Na przełomie XVI i XVII wieku orzeł się spolszczył — z czarnego zrobił się srebrny, a pole ze srebrnego czerwone, co czytano jako wyraz integracji województwa z Koroną i nawiązanie do orła królów polskich. Dominik Szulc pisał w 1854 r., że Kazimierz Jagiellończyk nadał orła białego na czerwonym polu ze zbrojną ręką za herb ziemi chełmińskiej, pomorskiej i michałowskiej, a Zygmunt Gloger w „Geografii historycznej ziem dawnej Polski” z 1903 r. podał właśnie tę wersję jako herb województwa. Znak nigdy nie był wyłącznie chełmiński: wersja z czarnym orłem w polu srebrnym była zarazem herbem województwa malborskiego i całych Prus Królewskich, a po I rozbiorze, poddana stylizacji pruskiej, stała się herbem prowincji Prusy Zachodnie.
Wcześniej ziemia szła pod zupełnie innym znakiem. Pod Grunwaldem w 1410 r. rycerstwo chełmińskie walczyło po stronie krzyżackiej pod chorągwią, którą Jan Długosz zapisał jako chorągiew miasta Chełmna, z chorążym ziemi chełmińskiej Mikołajem z Ryńska; jej godłem były biało-czerwone fale wodne z czarnym krzyżem, czyli znak Chełmna, a nie żaden orzeł. Grzegorz Białuński w „Echach Przeszłości” (2010) pokazuje, że chorągiew poddała się dopiero w końcowej fazie bitwy, już po śmierci wielkiego mistrza, a rycerze poszli do niewoli — zarzut zdrady, za który Mikołaja z Ryńska ścięto w Grudziądzu, był krzyżackim tłumaczeniem klęski. Orzeł mieczowy wrócił jeszcze raz w wojsku: 3 lipca 1919 r. generał Józef Dowbor-Muśnicki rozkazem nr 180 nadał Toruńskiemu Pułkowi Strzelców odznaki na kołnierz wzięte z herbu województwa chełmińskiego — białego orła ze złotą koroną na szyi i złotym mieczem.
Do urzędowego obiegu godło wróciło po 1989 r., i to nie jako herb krainy, lecz w herbach jednostek samorządu. Rozporządzenie nr 19/95 wojewody toruńskiego z 12 maja 1995 r. (Dz. Urz. Woj. Toruńskiego nr 8, poz. 77) ustanowiło herb województwa toruńskiego: orzeł biały w polu czerwonym, ze złotą koroną na szyi i ręką zbrojną z mieczem — województwo to zniknęło z mapy z końcem 1998 r. 27 września 2000 r. powiat wąbrzeski przyjął herb Jana Wroniszewskiego i Lecha-Tadeusza Karczewskiego: w polu czerwonym samo czarne skrzydło orle z ręką zbrojną w srebrny miecz, nawiązanie i do herbu województwa chełmińskiego, i do herbu Wąbrzeźna. Całego orła wzięła dopiero uchwała nr XXVI/134/2001 Rady Powiatu w Chełmnie z 25 kwietnia 2001 r., podjęta na podstawie art. 12 pkt 10 ustawy o samorządzie powiatowym i art. 3 ust. 1 ustawy z 21 grudnia 1978 r. o odznakach i mundurach; wzór herbu jest załącznikiem nr 1, wzór flagi — załącznikiem nr 2, a uchwała weszła w życie po 14 dniach od ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Herb powiatu chełmińskiego to orzeł srebrny w polu czerwonym, ze złotą koroną na szyi i złotą przepaską przez skrzydła zakończoną trójliściem, z ramieniem zbrojnym w srebrną szablę wyrastającym z barku, o złotym dziobie, języku i szponach; na piersi ma tarczę sercową z dwiema czerwonymi belkami falistymi w polu srebrnym — to fale z herbu Chełmna. 6 marca 2002 r. Rada Powiatu Toruńskiego ustanowiła herb, flagę i pieczęcie powiatu: ten sam orzeł, bez tarczy sercowej. Projekt opracowali dr Jan Wroniszewski i dr Andrzej Mikulski, grafikę Lech Tadeusz Karczewski, ekspertyzę heraldyczną — dr Leszek Zygner, z uzupełnieniem dr. hab. Krzysztofa Mikulskiego i dr. Jana Wroniszewskiego z Instytutu Historii i Archiwistyki UMK.
Sama kraina herbu nie ma i mieć nie może. Ustawa o odznakach i mundurach pozwala ustanawiać herby wyłącznie jednostkom samorządu terytorialnego, a ziemia chełmińska jest dziś regionem historyczno-etnograficznym rozpisanym na kilka powiatów i miast — wymienia się przy niej Chełmno, Chełmżę, Wąbrzeźno, Golub-Dobrzyń, Grudziądz, Brodnicę i Kowalewo Pomorskie oraz powiaty chełmiński, toruński i golubsko-dobrzyński; jej wschodni skraj z Lubawą i Nowym Miastem Lubawskim leży już w województwie warmińsko-mazurskim. Nie ma organu, który mógłby dla niej herb uchwalić, i nie ma uchwały, która by to zrobiła. Jest natomiast herb dawnego województwa, którym ta ziemia posługiwała się przez trzy stulecia, i są jego dzisiejsze echa w herbach trzech powiatów. Dlatego znak stoi tu jako herb ziemi historycznej, a nie jako własny herb regionu.
Co znaczą godła
Godłem jest orzeł, ale mówią tu przede wszystkim dwa dodatki. Złota korona nie wieńczy głowy, tylko obejmuje szyję — a to w heraldyce pruskiej znak podległości: dokładnie tak samo czyta się koronę na szyi czarnego orła Prus Książęcych. Tutaj oznaczała zwierzchność króla polskiego nad prowincją, którą właśnie przyłączył. Ręka zbrojna w miecz, wyrastająca ze skrzydła albo z barku, jest zapożyczeniem z herbu Jagiellonów; miecz czytano też jako miecz sprawiedliwości — Stefan Krzysztof Kuczyński w „Polskich herbach ziemskich” (1993) przypisał województwu chełmińskiemu sentencję „Monstratur iustitia”, czyli „okazuje się sprawiedliwość”. Barwa jest osobną wypowiedzią. Czarny orzeł w polu srebrnym to dziedzictwo pruskie, wspólne z Malborkiem i całymi Prusami Królewskimi; srebrny orzeł w polu czerwonym, przyjęty na przełomie XVI i XVII wieku, to barwy orła polskiego i deklaracja przynależności do Korony — ta sama zmiana barw, która w herbie powiatu chełmińskiego i toruńskiego obowiązuje do dziś. Fale w tarczy sercowej powiatu chełmińskiego to Wisła z herbu Chełmna, stolicy dawnego województwa; skrzydło w herbie powiatu wąbrzeskiego bierze z tego orła tylko część, bo drugą połowę godła oddaje herbowi Wąbrzeźna.