Opis
W polu błękitnym tarczy francuskiej średniowiecznej postać apostoła świętego Jakuba Większego w długiej do stóp szacie, z gotycka pofałdowanej, w kapeluszu i z nimbem, z laską pielgrzymią w prawej ręce i muszlą pielgrzymią w lewej. Szata i kapelusz są białe, zaznaczone ciemną kreską; nimb, laska, muszla i ciżmy złote. Statut miasta określa stosunek szerokości herbu do jego wysokości na 5:6.
Historia
Olsztyn lokowała kapituła warmińska przywilejem z 31 października 1353 roku i to jej herb — czarny półkrzyż i brama miejska — znalazł się na najstarszej pieczęci mniejszej miasta. Na pieczęci większej, drugiej z pary powstałej w drugiej połowie XIV wieku, widniała postać świętego Jakuba Większego, patrona najstarszego kościoła parafialnego. Apostoł był godłem rady miejskiej, półkrzyż i brama godłem zamku, który należał do kapituły; już w średniowieczu oba znaki połączono w jeden herb miejski, a układ ten trwał do 1772 roku, gdy zwierzchność kapituły nad miastem się skończyła.
W 1839 roku berliński heraldyk Friedrich Wilhelm Kretschmer wykonał rysunek na podstawie herbu ze sztandaru przechowywanego w kościele: pielgrzym miał czarny kapelusz, czerwony płaszcz i białą szatę, półkrzyż był czarny, a wieża czerwona. W 1896 roku Otto Hupp ogłosił w dziele „Die Wappen und Siegel der deutschen Städte, Flecken und Dörfer” wersję z błędami — pielgrzym trzymał krzyż zamiast butli lub muszli, a szaty były niebieskie; zapytany w 1923 roku przez olsztyński magistrat o źródło barw odpowiedział, że błękit dobrał dowolnie, bez podstaw źródłowych. Poprawiony wzór opracował Adolf Matthias Hildebrandt, a ogłosił go Eugen Brachvogel w 1916 roku w artykule „Die Wappen der ermländischen Städte”. W czasach nazistowskich postać pielgrzyma usunięto z herbu, po wojnie wrócono do wersji Huppa, po 1960 roku używano rysunku Mariana Gumowskiego z „Herbów miast polskich”, a w 1973 roku wprowadzono herb dwupolowy z oponą i kłosem. Obecny herb, wzorowany na najstarszej pieczęci większej, uchwalono w 1982 roku po publicznej debacie; autorem przyjętej wersji graficznej jest Piotr Obarek. Opis herbu zawiera Statut Miasta Olsztyna, przyjęty uchwałą nr XXXIV/570/17 Rady Miasta Olsztyna z 29 marca 2017 roku.
Co znaczą godła
Postać na tarczy to apostoł Jakub Większy, patron najstarszego kościoła parafialnego Olsztyna, dziś bazyliki konkatedralnej. Kapelusz, laska i muszla to atrybuty pielgrzyma idącego Drogą świętego Jakuba, a nimb wskazuje na świętość postaci. Barwy nie mają uzasadnienia historycznego: błękit wprowadził błędnie Otto Hupp, a błękitne tło pojawiło się w herbie miasta dopiero w wersji z 1973 roku. W czasach warmińskich używano najprawdopodobniej barw kapituły — czarnej, białej i czerwonej. Obecny rysunek powtarza wzór Hildebrandta, pozbawiony półkrzyża i wieży. W 2003 roku barwy herbu przeniesiono na flagę miasta: błękitny płat, żółta muszla przy drzewcu i biały pas falisty u dołu.