Opis
Tarcza dwudzielna w słup. W polu prawym srebrnym lew czerwony wspięty, zwrócony w lewo. Pole lewe błękitne, dwudzielne w pas: w części górnej św. Katarzyna Aleksandryjska w złotej otwartej koronie, w sukni czerwonej i złotym płaszczu, z wycinkiem złotego koła tortur w ręce prawej i srebrnym mieczem o złotej rękojeści, opartym o podłoże, w ręce lewej; w części dolnej złota głowa jednorożca zwrócona w prawo. Prawa i lewa liczone są od strony tarczy, nie od strony patrzącego — lew stoi więc po lewej ręce oglądającego, a święta i jednorożec po prawej. Lew wspięty „w lewo” jest odwrócony ku drugiej połowie tarczy, a nie ku jej brzegowi; to zwrot grzecznościowy, nie odwrócone godło. To herb powiatu, nie krainy: Mazury Południowe są nazwą kierunku turystycznego i własnego herbu nie mają.
Historia
Powiat działdowski w dzisiejszym kształcie powstał w reformie administracyjnej 1999 roku, a herb i flagę ustanowiła Rada Powiatu Działdowskiego uchwałą z 26 czerwca 2002 roku. Datę podają zgodnie wszystkie dostępne źródła, numer uchwały — tylko jedno: serwis Flags of the World zapisuje ją jako nr XXXV/219/02. Strona powiatu i opis encyklopedyczny numeru nie podają, a późniejszej zmiany wizerunku żadne z nich nie odnotowuje.
Herb jest złożeniem, nie wymysłem: dwa z trzech godeł mają własne, dużo starsze dzieje. Świętą Katarzynę Aleksandryjską nadał Działdowu komtur ostródzki Günter von Hohenstein w połowie XIV wieku — strona powiatu datuje to nadanie na drugą połowę stulecia — a święta była jego ulubioną patronką i została patronką miasta; w herbie miejskim stoi w złotym gotyckim portalu, po którego bokach wiszą tarcze rycerskie rodu von Hohenstein, dzielone w czerwono-białą szachownicę o dwunastu polach. Dzisiejszą postać herbu Działdowa opisuje statut miasta przyjęty uchwałą nr VI/60/03 Rady Miejskiej w Działdowie z 27 marca 2003 roku. Głowa jednorożca jest godłem Lidzbarka: najstarszy zachowany dokument z herbem miasta pochodzi z 1571 roku, a siedemnastowieczna pieczęć nosi jednorożca w tarczy z napisem „Sigillum Civitatis Lautenburgensis”. W czasach pruskich miasto używało herbu z orłem; w 1886 roku mieszkańcy zwrócili się do archiwum w Berlinie, które orzekło, że herbem Lidzbarka jest głowa jednorożca — ale władze miasta, idąc za monografią Beckherrna, kazały sprawić pieczęć z całą figurą jednorożca i dawnego godła używać nie pozwoliły. Samą głowę przywrócono dopiero we współczesnym herbie, ustanowionym uchwałą nr XI/83/2003 Rady Miejskiej w Lidzbarku z 25 lipca 2003 roku.
Sam obszar ma za sobą trzy różne państwa. Mieszkali tu pruscy Sasini, od 1257 roku ziemia w znacznej części należała do zakonu krzyżackiego, a w pozostałej do biskupów chełmińskich; Lidzbark otrzymał prawa miejskie w 1301 roku, budowę zamku w Działdowie zaczęto w 1340, a w 1525 miasto stało się siedzibą starosty i było nią do 1752 roku. O tym, że dziś jest to Polska, zdecydował traktat wersalski z 28 czerwca 1919 roku: Działdowo wraz z okolicznymi wsiami przyznano Polsce bez plebiscytu — jako jedyne miasto na Mazurach — a argumentem było włączenie w obszar państwa linii kolejowej Warszawa–Mława–Gdańsk. 17 stycznia 1920 roku do miasta wkroczyły polskie oddziały, nazajutrz uroczyście włączono je do Rzeczypospolitej i wtedy też powstał pierwszy powiat działdowski: w województwie pomorskim do 1938, warszawskim do 1950, olsztyńskim do 1975, kiedy go zniesiono.
Powiat liczy dziś około 954 km² i sześć gmin — miasto Działdowo, gminy wiejskie Działdowo, Iłowo-Osada, Płośnica i Rybno oraz miejsko-wiejską Lidzbark — i jest najdalej na południe wysuniętym powiatem województwa warmińsko-mazurskiego. Kierunek Mazury Południowe sięga poza jego granicę: Nidzica leży w powiecie nidzickim, więc ten herb nie mówi o całym kierunku, tylko o jego trzonie.
Co znaczą godła
Dwa godła da się objaśnić dokumentem, trzeciego nie. Święta Katarzyna z kołem tortur i mieczem to znak Działdowa — atrybuty są jej stałe: koło, na którym miała zginąć, i miecz, którym ostatecznie ją ścięto. Złota głowa jednorożca to znak Lidzbarka; przy herbie tego miasta złoto czytane jest jako wiara, stałość, mądrość i chwała, a błękit jako czystość, lojalność i wierność. Razem mówią rzecz prostą: powiat ma dwa miasta i oba są w herbie, jedno nad drugim, w tym samym błękitnym polu.
Czerwonego lwa w srebrnym polu dostępne źródła zostawiają bez wykładu — ani encyklopedyczny opis herbu, ani strony powiatu nie podają, skąd go wzięto. Nie należy w to wstawiać domysłu. Wiadomo tylko, czym nie jest: godłem Działdowa jest św. Katarzyna w portalu, godłem Lidzbarka jednorożec, a czarny orzeł pruski, który stoi przy kierunku Mazury, ma inną barwę i inne pole. Osobne, nieobjaśnione pole oznacza tu tyle, że herb ma trzy części, a wytłumaczone są dwie.
Układ barw wynika z godeł, nie z osobnej symboliki: srebro daje czerwonemu lwu tło, błękit — złotu i czerwieni po drugiej stronie tarczy. Dla kierunku ważny jest sam podział na słup. Mazury Południowe to trzy miasta bez wspólnej przeszłości administracyjnej — Nidzica i Działdowo leżały w Prusach, Lidzbark w ziemi michałowskiej na Mazowszu — a herb powiatu jest dokładnie takim znakiem: nie jedną opowieścią, tylko dwiema położonymi obok siebie na jednej tarczy.