Pytanie 1
Skąd się wzięła nazwa?
Udokumentowana jest metryka miasta, nie znaczenie jego nazwy. Urząd Miasta podaje, że miasto powołano do życia 28 grudnia 1233 roku, a pierwszy krzyżacki gród w ziemi chełmińskiej stanął przy przeprawie przez Wisłę, w Starym Toruniu. Te informacje mówią, kiedy nazwa wchodzi do dokumentu i gdzie wtedy leżał ośrodek. Nie mówią, od jakiego wyrazu nazwa została utworzona.[2][1]
Nazwa przetrwała przeprowadzkę miasta. W 1236 roku ośrodek przeniesiono z zalewanego brzegu na obecne miejsce; Muzeum Okręgowe opisuje tę translokację na wysoki brzeg i badania nad pierwotną lokacją. Dawny zapis nazwy nie jest więc adresem: w ciągu kilku lat ta sama nazwa wskazywała dwa różne punkty nad Wisłą.[2][4]
Warto rozdzielić dwa pytania, które przy Toruniu ciągle się zlewają. Pierwsze brzmi: od kiedy nazwa jest poświadczona — i ma odpowiedź z datą. Drugie brzmi: co znaczyła — i tej odpowiedzi cytowane tu opracowania nie podają. Zestawienie samych wariantów pisowni nie zastępuje etymologii.[1][3]
Dawne formy i ich kontekst
- 1233Thorun, Turone, Turun, Thuron, Torun, Thurun, Thorn, Thoron, Toron, Thoran
Wszystkie dziesięć postaci stoi w nagłówku hasła „Toruń” Słownika historyczno-geograficznego ziemi chełmińskiej pod jedną datą 1233; słownik nie datuje ich osobno. Łacińskie, niemieckie i polskie zapisy dotyczą jednego miasta, a 1233 to najwcześniejsza data podana w tym haśle, nie data powstania osadnictwa nad Wisłą.[1]
Stopień pewności
Inne hipotezy
Nazwa przeniesiona z Ziemi Świętej?
W nieopublikowanym pruskim tekście z około 1500 roku opowieść o założeniu Torunia łączy jego nazwę z wcześniejszym zamkiem zakonu w Ziemi Świętej — Toron des Chevaliers. Gregory Leighton pisze, że użyty przez autora zwrot alii dicunt wskazuje, jak się wydaje, na tradycję ustną, i że jest to jedyny przypadek takiego zestawienia nazw, jaki dotąd napotkał w historiografii zakonu. To świadectwo późniejszego objaśniania nazwy, nie dowód jej pochodzenia.[3]
Wyraźnie oddzielamy od ustaleń
Etymologia ludowa
Thorn, czyli cierń w boku Prusów
Mniej więcej z tego samego czasu pochodzi objaśnienie z jüngere Hochmeisterchronik: niemiecka postać Thorn miała wziąć się stąd, że zamek zbudowano po to, by był „cierniem w boku Prusów”. Wywód wychodzi od brzmienia niemieckiej nazwy i od wojennej opowieści, a nie od najstarszych zapisów. Leighton przytacza go jako element kronikarskiej tradycji zakonu, więc i my traktujemy go jako etymologię ludową.[3]
Pytanie 2
Czym jest ten obszar i jak ukształtowały się jego granice?
Nazwa Torunia jest starsza od dzisiejszego położenia miasta. Pierwsza lokacja leżała w miejscu nazywanym dziś Starym Toruniem, w rejonie ówczesnej przeprawy przez Wisłę; obecne Stare Miasto to miejsce, na które nazwa przeszła po 1236 roku.[2][4]
Prawa miejskie nadane w 1233 roku objęły jednocześnie Chełmno i Toruń, a spisany wtedy przywilej posłużył — jak podaje miejski opis dziejów Chełmna — za wzór lokacji ponad dwustu innych miast w regionie. Nazwa Torunia pojawia się więc w dokumencie w parze z nazwą sąsiedniego ośrodka i całej ziemi. Wspólna data nie znaczy jednak, że oba miasta mają wspólne wyjaśnienie nazwy.[5][2]
W terenie różnicę między pierwszą a obecną lokacją widać dopiero z mapą. Muzeum Okręgowe pisze o miejscu współcześnie określanym jako Stary Toruń, a materiał zabytkowy z XIII wieku potwierdziły tam na kilku stanowiskach badania w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski i badania sondażowe z lat osiemdziesiątych XX wieku. Zwiedzając zespół staromiejski, ogląda się drugie miejsce noszące tę samą nazwę, a nie punkt, w którym ją zapisano po raz pierwszy.[4][2]