Pytanie 1
Skąd się wzięła nazwa?
Udokumentowany jest tu nie źródłosłów, lecz spotkanie dwóch nazw w jednym akcie. Przywilej Kazimierza Wielkiego z 19 kwietnia 1346 roku nadawał równinę u stóp grodu powszechnie zwanego Bidgoszczą i zapowiadał, że nowe miasto ma nosić nazwę Kunigesburg. W dokumencie stoją więc obok siebie starsza nazwa miejscowa i nowa, nadana przez kancelarię. Miasto nosi dziś tę pierwszą.[3]
Objaśnienie od imienia Bydgost mieści się w regularnym typie nazw dzierżawczych. Maciej Malinowski wyprowadza Bydgoszcz od imienia Bydgosta z przyrostkiem -jь, w znaczeniu „osada Bydgosta”, i przypomina łacińską postać Bidgostia. Imię jest tu punktem wyjścia rekonstruowanym przez językoznawców, a nie osobą znaną z dokumentów. Nazwy dzierżawczej nie należy więc czytać jak metryki założyciela.[2][1]
Dawne formy i ich kontekst
- gród datowany na ok. 1238; opracowanie nie datuje samego zapisu nazwyBudegac
Nazwa grodu przy przeprawie przez Brdę, przywołana w opisie przywileju lokacyjnego. Na około 1238 rok opracowanie datuje istnienie grodu, a nie zapis nazwy. Gród wyprzedza prawa miejskie o ponad sto lat, więc data lokacji nie jest datą narodzin nazwy.[3]
- przywilej z 19 kwietnia 1346; postać z polskiego tłumaczenia, nie z zachowanego zapisuBidgoszczą
Nazwa grodu w polskim tłumaczeniu przywileju lokacyjnego: nadanie obejmuje równinę „u stóp grodu powszechnie zwanego Bidgoszczą”. To postać z tłumaczenia i w narzędniku, bo dokument nie zachował się w oryginale i znany jest z późniejszych odpisów.[3]
Stopień pewności
Inne hipotezy
W wykorzystanych źródłach nie ma osobnej, konkurencyjnej hipotezy, którą należałoby postawić obok głównego objaśnienia.
Wyraźnie oddzielamy od ustaleń
Etymologia ludowa
Dwaj bracia Byd i Gost
Wśród bydgoskich legend powtarza się opowieść „Dwaj bracia Byd i Gost”, w której nazwa miasta powstaje ze złożenia dwóch imion. Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka wymienia ją wprost jako legendę, a Muzeum Okręgowe prowadzi wokół tych opowieści zajęcia „Nie tylko Byd i Gost”. Rozcięcie dzisiejszego brzmienia na dwa imiona jest chwytem opowieści; objaśnienie językowe prowadzi do jednego imienia Bydgost.[4][5][2]
Pytanie 2
Czym jest ten obszar i jak ukształtowały się jego granice?
Nazwa dotyczyła najpierw grodu przy przeprawie przez Brdę, a dopiero potem miasta lokowanego obok niego w 1346 roku. Gród i miasto to dwa różne obiekty, choć noszą jedną nazwę.[6][3]
Początek grodu jest datowany szacunkowo, a nie jednym dokumentem. Miejski serwis umieszcza gród strażniczy przy brodzie przez Brdę „prawdopodobnie” na przełomie X i XI wieku, a opis muzealnej wystawy — w latach trzydziestych XI wieku, za panowania Kazimierza Odnowiciela. Różnica kilkudziesięciu lat między dwoma opisami jest sama w sobie informacją: mówi, że mamy do czynienia z datowaniem archeologicznym, nie z rocznikiem.[6][1]
Prawa miejskie nadano 19 kwietnia 1346 roku w Brześciu Kujawskim, na prawie magdeburskim, a zasadźcami byli Jan zwany Kiesselhuth i jego towarzysz Konrad. Miasto Kazimierza Wielkiego powstawało obok istniejącego grodu, na wskazanej w dokumencie równinie. Czytając o „początkach Bydgoszczy”, warto więc za każdym razem sprawdzać, czy mowa o grodzie, czy o mieście lokacyjnym.[3][6]