Dawne inspiracje, dwudziestowieczny rozwój
Początki wielobarwnego haftu kaszubskiego wiążą się z działalnością Teodory Gulgowskiej we Wdzydzach na początku XX wieku. Inspiracji dostarczały między innymi dawne czepce, malowane meble i inne przedmioty ze zbiorów regionalnych. Nie oznacza to mechanicznego przerysowania jednego dawnego ornamentu. Muzealny katalog pokazuje pracę projektową, dobór motywów i rozwijanie nowego zastosowania wzorów, które miały już własną historię.[2]
Haft miał też bardzo praktyczny wymiar: dawał zajęcie i dochód mieszkankom Wdzydz oraz okolicy. Gulgowscy organizowali materiały, zamówienia i sprzedaż gotowych prac. W tej historii są więc zarówno estetyka, jak i nauka rzemiosła oraz ekonomia gospodarstwa domowego. Oglądając serwetę, warto pomyśleć o czasie potrzebnym na jej wykonanie, a nie tylko o tym, czy jej kolory pasują do popularnej pamiątki z Kaszub.[2]
Szkoła oznacza odmianę tradycji
Narodowy Instytut Dziedzictwa wymienia odmiany między innymi wdzydzką, żukowską, pucką i wejherowską. „Szkoła” opisuje tu rozpoznawalny sposób kształtowania haftu, a nie wyłącznie budynek, w którym odbywają się zajęcia. Te same motywy mogą powracać w różnych opracowaniach, dlatego rozpoznanie tulipana nie wystarcza do przypisania całej pracy. Znaczenie mają proporcje, zestawienia kolorów, układ łodyg i sposób wykonania.[1]
Znany zestaw trzech odcieni niebieskiego, zieleni, czerwieni, żółci i czerni występuje w kilku szkołach, w tym żukowskiej. Haft wdzydzki korzysta z bogatszej palety. Nie należy więc odrzucać pracy jako „niekaszubskiej” tylko dlatego, że ma więcej kolorów. Także nazwy motywów bywają skojarzeniowe: roślinny kształt nie musi być wiernym obrazem botanicznego gatunku, a jego nazwa nie stanowi sama w sobie dowodu dawnej symboliki.[1]
Za ornamentem stoją konkretne osoby
Muzeum Kaszubskie w Kartuzach przypomina, że w 1945 roku działała przy nim pracownia haftu prowadzona przez Franciszkę Majkowską. To dobry przykład przekazywania umiejętności przez instytucję i konkretną nauczycielkę. Dzieje haftu nie składają się wyłącznie z anonimowych wzorów: obejmują organizatorki pracowni, projektantki, wykonawczynie oraz kolejne osoby uczące się pracy z igłą. Podpis autorski jest równie ważną informacją jak rozpoznawalny kolor ornamentu.[3]
Przy eksponacie odczytaj nazwisko, datę wykonania i miejsce pochodzenia. Potem sprawdź, czy podpis określa szkołę haftu oraz czy mowa o projekcie, czy o wykonaniu. Jeżeli tych informacji brakuje, pozostaw identyfikację otwartą. Ten sposób oglądania proponujemy także przy współczesnych pracach: daje twórczyniom i twórcom należną widoczność, a odwiedzającemu pozwala poznać lokalną historię zamiast zapamiętać tylko ogólny regionalny znak.[3]
Obejrzyj najpierw całość, potem ścieg
Wybierz dwie prace i porównaj je w tej samej kolejności: kompozycja, dominujące barwy, pojedynczy motyw, ścieg. Katalog haftu wdzydzkiego pozwala wykonać takie ćwiczenie również przed wyjazdem. Spróbuj wybrać jeden drobny element i prześledzić, jak powraca w całej kompozycji oraz jakie odstępy dzielą jego powtórzenia. Aby uczyć się konkretnej szkoły, korzystaj z opisanego wzornika i wskazówek osoby praktykującej dany rodzaj haftu.[2]
Na warsztatach zwróć uwagę na to, jak wzór przenosi się na tkaninę i jak prowadzenie nici zmienia efekt. Nie musisz zaczynać od dużego obrusu; niewielki fragment pozwala dostrzec powtarzalność ruchów i trudność utrzymania proporcji. Termin oraz formę zajęć sprawdź u organizatora. Przed zajęciami ustal, czy materiały są zapewnione i czy program odpowiada osobom, które po raz pierwszy trzymają igłę.[2][3]
Na co zwrócić uwagę
- Zapisz nazwę szkoły oraz autorkę lub autora pracy, jeśli podano je na etykiecie.
- Porównaj dwie wersje jednego motywu, zamiast szukać jednego „obowiązującego” kaszubskiego wzoru.
Źródła i dalsza lektura
Przypisy w tekście odnoszą się do poniższych materiałów.
- Cztery nowe wpisy na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego (otwiera się w nowej karcie)Narodowy Instytut Dziedzictwa
Część „Hafciarstwo kaszubskie”: szkoły, kolorystyka i motywy haftu.
- Katalog wdzydzkiego haftu kolorowego (otwiera się w nowej karcie)Muzeum – Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach
Wprowadzenie historyczne oraz reprodukcje opisanych haftów i wzorów.
- Historia Muzeum Kaszubskiego (otwiera się w nowej karcie)Muzeum Kaszubskie im. Franciszka Tredera w Kartuzach
Pracownia haftu prowadzona przez Franciszkę Majkowską w 1945 roku.