Opis
Tarcza dzielona w pas: część górna czerwona, dolna złota. W polu górnym orzeł srebrny w koronie złotej, ze złotym dziobem i szponami oraz czerwonym językiem. W polu dolnym Pogoń litewska — koń srebrny ze złotą uprzężą i czerwonym trójdzielnym czaprakiem, jeździec w zbroi niebieskiej, w niebieskim szyszaku z otwartą przyłbicą i srebrnym piórem, z mieczem niebieskim wzniesionym i złotymi ostrogami, na lewym ramieniu tarcza niebieska ze srebrnym krzyżem jagiellońskim. W wersji dostojnej tarczę trzymają dwa srebrne gryfy, nad nią stoi korona miejska, a pod nią srebrna wstęga z napisem CIVITAS BIALYSTOK.
Historia
Kiedy Białystok dostał prawa miejskie, nie wiadomo; na pewno przed 1692 rokiem, o czym świadczy zapis miejskiego proboszcza. Najstarsza zachowana pieczęć miejska nosi jelenia i wisi przy dokumencie z 23 sierpnia 1745 roku. 1 lutego 1749 roku August III nadał miastu przywilejem nowy herb: srebrnego gryfa wspierającego się na inicjałach JKB, czyli Jana Klemensa Branickiego, fundatora i właściciela miasta. Mimo nadania kancelaria miejska dalej pieczętowała się jeleniem.
Dzisiejsze godła przyszły z zaboru i nie były pierwotnie znakiem miasta. Po traktacie z 1807 roku Białystok z okolicą przypadł Rosji jako Obwód Białostocki, a 8 sierpnia 1809 roku car Aleksander I nadał obwodowi herb ziemski: tarczę dzieloną w pas z Orłem Białym bez korony w polu czerwonym i litewską Pogonią w polu pomarańczowym. Po likwidacji obwodu w 1842 roku miasto przyjęło herb powiatu białostockiego — żubra grodzieńskiego nad ukoronowanym orłem — a w 1882 roku Aleksander III, przyjmując tytuł księcia białostockiego, zatwierdził jako herb miejski dawny znak obwodu. W 1910 roku gubernator grodzieński kazał zdjąć go z gmachu magistratu i wrócić do żubra.
W II Rzeczypospolitej magistrat próbował w 1935 roku, powołując się na wywody Mariana Gumowskiego z Polskiego Towarzystwa Heraldycznego, przywrócić gryfa Branickich. Rada Miejska odmówiła i uchwałą z 30 października 1935 roku uznała za herb znak obwodowy z poprawkami: orłowi dodano koronę, jeźdźcowi pióro do szyszaka, karego konia zamieniono na białego. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego odmówiło zatwierdzenia i nakazało powrót do herbu z czasów Branickiego; rada 23 listopada 1937 roku powtórzyła swoją uchwałę i sprawa nie rozstrzygnęła się do 1939 roku. Zamknęła ją dopiero uchwała nr X/68/67 Miejskiej Rady Narodowej z 27 lutego 1967 roku, przyjmująca wersję nadaną obwodowi w 1809 roku. Obowiązujący wzór, rysowany przez Tadeusza Gajla, ustanowiła uchwała nr XIII/76/95 Rady Miejskiej z 27 lutego 1995 roku.
Co znaczą godła
Orzeł i Pogoń nie mówią tu nic o samym mieście — mówią o ziemi. Herb z 1809 roku nadano całemu Obwodowi Białostockiemu, a Białystok przejął go jako własny, bo był jego stolicą. Oba godła opisują pogranicze: Korona i Wielkie Księstwo Litewskie spotykały się na Podlasiu, a podwójny krzyż na tarczy jeźdźca — krzyż jagielloński — jest znakiem dynastii, która rządziła obiema stronami tej granicy. Ten sam układ, tyle że w innych barwach i z innym podziałem tarczy, nosi herb województwa podlaskiego.
Własnymi, miejskimi godłami Białegostoku są natomiast dwa inne: jeleń z pieczęci używanej w połowie XVIII wieku i gryf Branickich z przywileju Augusta III. Do gryfa odsyła spór o zmianę herbu, otwarty publicznie w 2024 roku przez prezydenta Tadeusza Truskolaskiego, choć propozycję zgłosili wcześniej internauci i kibice Jagiellonii. Argument jest jeden: obowiązujący znak powtarza herb carskiego obwodu, a nie tradycję miasta. Komisja Heraldyczna stoi po tej samej stronie — odrzucała wnioski o odznaczenia zawierające ten herb. Rozstrzygnięcie należy do rady miasta.