Ta sama nazwa, dwa różne kanały
Muzeum Kanału Bydgoskiego podaje, że kanał powstał w latach 1773–1774, miał 26,77 kilometra długości i dziesięć śluz, a do 1801 roku wszystkie śluzy zostały wymurowane; nowe, ceglane, miały 6,8 na 9,3 metra. Na przełomie XVIII i XIX wieku Ernst Conrad Peterson sprowadził rodziny osadników, którzy mieli utrzymywać kanał, i systematycznie zadrzewił brzegi topolami, kasztanowcami, wiązami, bukami i lipami. Drzewa nad wodą były więc częścią utrzymania budowli, nie późniejszą dekoracją.[1]
Przebudowę wymusiła uchwała sejmu niemieckiego z 1905 roku, dostosowująca drogę wodną Odra–Wisła do transportu 400–500 ton. Trzeba było ominąć kanał od VI śluzy i poszukać nowego ujścia do Brdy. Prace ruszyły w latach 1909–1910, śluzy nowego odcinka były gotowe w 1913 roku, a całą drogę wodną oddano do użytku 1 kwietnia 1915 roku. Od tej daty stary odcinek przestał być trasą żeglugi — i to jest źródło dzisiejszego nieporozumienia z nazwą.[2]
Stary Kanał: śluzy bez ruchu statków
Dalsze losy starego odcinka muzeum opisuje datami. Całkowite zasypanie Starego Kanału Bydgoskiego nastąpiło pod koniec 1971 roku, a Most Władysława IV, którego trwalszą konstrukcję wzniesiono w 1841 roku, rozebrano w 1972. W latach 1992–1993 przedsiębiorstwo Hydro-Kor odnowiło IV i V śluzę, remontując ściany, progi i dno oraz odtwarzając wrota z litego drewna dębowego. W 2005 roku obiekt wpisano do rejestru zabytków województwa, a w latach 2008–2012 teren objęły prace rewitalizacyjne projektu REURIS.[1]
Dla oglądającego wynika z tego rzecz prosta: w parku zobaczysz komory, progi i wrota, ale nie zobaczysz śluzowania. Muzeum przytacza zdanie Józefa Piłsudskiego wypowiedziane w Bydgoszczy 6 lipca 1921 roku: „Pokażcie mi śluzy”. Dziś ta sama prośba prowadzi w dwa różne miejsca — nad zabytkową wodę w parku albo nad czynny stopień na trasie żeglugi. Zanim wybierzesz, rozstrzygnij, czy chcesz oglądać budowlę, czy jej pracę.[1]
Czynna trasa i co znaczy skrót E-70
Zarządca drogi wodnej opisuje śluzę Okole jako zabytkowy obiekt II klasy z 1914 roku, jedną z budowli hydrotechnicznych Kanału Bydgoskiego — drogi wodnej Wisła–Odra — i element międzynarodowej drogi wodnej E-70. Dodaje, że przywrócono ją do pełnej eksploatacji we wrześniu 2019 roku po zakończonej modernizacji. Sąsiednia śluza Czyżkówko, oznaczona numerem 4, pochodzi z lat 1908–1915 i ma konstrukcję betonową z okładziną ceglaną. To dwa stopnie odcinka otwartego w 1915 roku.[3][5]
Dalej na zachód stoi starsza linia, przebudowana razem z kanałem. Prądy (nr 5) i Osowa Góra (nr 6) powstały w latach 1773–1774, a dzisiejszą formę otrzymały w latach 1910–1914. Józefinki (nr 7) mają konstrukcję betonową z okładziną ceglaną, górne zamknięcia w postaci stalowych wrót klapowych i dolne stalowe wrota wsporne, napęd elektryczny z ręcznym w razie awarii, a czas śluzowania około 25 minut; obiekt wpisano w 2005 roku do rejestru zabytków województwa. Nakło Wschód (nr 8) zarządca nazywa bramą do Kanału Bydgoskiego od strony zachodniej.[5][4]
Jak to oglądać w jeden dzień
Zacznij od porównania wrót. W parku, podczas remontu z lat 1992–1993, wrota IV i V śluzy odtworzono z litego drewna dębowego. Na linii czynnej wrota są stalowe — w Józefinkach górne klapowe, dolne dwuskrzydłowe wsporne, poruszane elektrycznie. Drewno odtworzono w obiekcie zabytkowym, stal pracuje w obiekcie eksploatowanym, a to rozróżnienie widać z brzegu, zanim sięgniesz po tablicę informacyjną.[1][4]
Śluzowanie od środka pokazują bydgoskie rejsy. Trasa „Szlakiem Śluz” prowadzi przez śluzę Miejską oraz Okole i Czyżkówko na Kanale Bydgoskim, trwa około 100 minut, a obsługuje ją statek MS Bydgoszcz zabierający dwanaście osób; organizator zaznacza, że rejsy odbywają się nieregularnie, przy sprzyjających warunkach. Trasa Staromiejska trwa około 60–70 minut, „w zależności od pracy śluzy” — samo to zastrzeżenie jest odpowiedzią na pytanie, czy droga wodna nadal działa.[6]
Na co zwrócić uwagę
- Ustal przed wyjazdem, czy jedziesz nad park przy starym odcinku, czy nad czynny stopień wodny.
- Przy śluzie zanotuj numer i rok z opisu zarządcy: te dwie liczby rozdzielają linię z XVIII wieku od przebudowy z lat 1910–1914.
- Czynne stopnie oglądaj z nabrzeża — to obiekty w eksploatacji, a nie punkty widokowe.
Źródła i dalsza lektura
Przypisy w tekście odnoszą się do poniższych materiałów.
- Park nad Kanałem Bydgoskim (otwiera się w nowej karcie)Muzeum Kanału Bydgoskiego im. Sebastiana Malinowskiego
Budowa z lat 1773–1774, murowanie śluz do 1801 roku, zadrzewienie brzegów, zasypanie w 1971 roku i remont śluz IV i V.
- Przebudowa Kanału (otwiera się w nowej karcie)Muzeum Kanału Bydgoskiego im. Sebastiana Malinowskiego
Uchwała z 1905 roku, nowy przebieg od VI śluzy, gotowe śluzy w 1913 roku i otwarcie 1 kwietnia 1915 roku.
- Śluza Okole (otwiera się w nowej karcie)PGW Wody Polskie — RZGW w Bydgoszczy
Rok 1914, klasa obiektu, przynależność do drogi wodnej Wisła–Odra i E-70 oraz powrót do eksploatacji we wrześniu 2019 roku.
- Śluza Józefinki (otwiera się w nowej karcie)PGW Wody Polskie — RZGW w Bydgoszczy
Numer 7, budowa 1773–1774 i przebudowa 1910–1914, rodzaje wrót, napęd, czas śluzowania i wpis do rejestru z 2005 roku.
- Nasze obiekty (otwiera się w nowej karcie)PGW Wody Polskie — RZGW w Bydgoszczy
Opisy śluz Czyżkówko, Prądy, Osowa Góra i Nakło Wschód wraz z numeracją i datami.
- Rejsy turystyczne po Brdzie i Kanale Bydgoskim (otwiera się w nowej karcie)Bydgoskie Centrum Informacji
Przebieg trasy „Szlakiem Śluz”, czas rejsów, jednostki oraz zastrzeżenie o nieregularnych terminach.