Mazurskie kafle: obrazki i opowieści na piecu

Obraz był częścią przedmiotu użytkowego

Pojedynczy kafel w gablocie łatwo oglądać jak mały obraz. Pierwotnie współtworzył jednak piec. Szczycieńska kolekcja pozwala porównać dekoracje malowane na płaskiej powierzchni z późniejszymi kaflami reliefowymi, których wzór jest wypukły. Obok ornamentów roślinnych i geometrycznych pojawiają się sceny rodzajowe oraz religijne.^[1]

Dwa piece towarzyszące tej kolekcji są rekonstrukcjami zestawionymi z różnych kafli. Pokazują typy mazurskich pieców, lecz nie stanowią dwóch kompletnych urządzeń zachowanych w całości z konkretnych dawnych domów. To istotne dla odczytywania sąsiedztwa obrazków: dzisiejsze ułożenie eksponatów nie musi powtarzać pierwotnej kompozycji. Sprawdź osobno podpis pieca oraz informację o wybranym kaflu, zwłaszcza jego datę i warsztat.^[1]

Od gliny do błyszczącej powierzchni

Muzealny opis techniki wymienia formowanie z tłustej gliny, suszenie, wypał, wyrównywanie powierzchni, ręczne zdobienie, szkliwienie i ponowny wypał. Gotowy kafel jest więc wynikiem kilku następujących po sobie prac. Przy oglądaniu reliefu rozdziel modelunek i malaturę: wypukłość tworzy kształt, a kolor może go podkreślać lub dopowiadać szczegóły. Przyjrzyj się konturom postaci, wypełnieniu tła i powierzchni szkliwa, zamiast oceniać przedmiot wyłącznie po temacie ilustracji.^[2]

Dobrym przykładem jest dziewiętnastowieczny kafel z wytwórni Karpowiczów w Nidzicy, przedstawiający dwóch żołnierzy w strojach galowych. Towarzysząca mu inskrypcja nawiązuje do kolędowania w okresie Bożego Narodzenia. Sam mundur nie wystarczałby do rozpoznania tego kontekstu. Obraz i tekst należy czytać razem; podpis muzealny pomaga również zrozumieć dawną pisownię. Zanim przypiszesz scenie wydarzenie wojenne, sprawdź, czy napis nie kieruje jej znaczenia ku zupełnie innej sytuacji.^[2]

Jeden motyw może otrzymać drugie życie

Muzeum Warmii i Mazur opisuje kafel z koniem datowany na 1784 rok, przejęty po dawnym Heimatmuseum. Wizerunek konika wykorzystano później jako symbol ogólnopolskich dożynek w Olsztynie w 1978 roku. Ten przykład pozwala rozdzielić dwie historie: wykonanie użytkowego przedmiotu i późniejsze użycie jego ornamentu jako znaku. Popularność motywu w XX wieku nie oznacza, że wszystkie współczesne rzeczy z podobnym konikiem mają osiemnastowieczny rodowód.^[3]

W tym samym opracowaniu Szczytno, Nidzica i Pasym pojawiają się jako ważne ośrodki kaflarskie. Zapisz nazwę warsztatu przy wybranym eksponacie i odszukaj miejscowość na mapie. To sposób przejścia od ogólnej etykiety „mazurskie” do konkretnego miejsca produkcji. W muzealnym zbiorze mogą spotkać się przedmioty pochodzące z różnych miast; miejsce wystawienia, miejsce wykonania i dawny dom użytkownika to trzy odrębne informacje.^[3]

Szukaj opowieści, ale nie traktuj jej jak fotografii

Sceny na kaflach opowiadają o świecie ich twórców i odbiorców, posługując się także humorem oraz motywami biblijnymi. Dlatego lepiej zacząć od ostrożnego opisu tego, co widać: postaci, gestów, rekwizytów i tekstu. Dopiero potem przejdź do interpretacji. Przy dwóch podobnych przedstawieniach porównaj szczegóły zamiast zakładać identyczne znaczenie. Dekorowany przedmiot jest źródłem do historii wyobrażeń i rzemiosła, ale nie fotograficznym zapisem jednej zwyczajnej mazurskiej izby.^[1][2]