Wzór powstaje razem z tkaniną
Katalog Podlaskiego Instytutu Kultury wyjaśnia, że na warsztacie przygotowuje się dwie osnowy o kontrastowych barwach i dobiera odpowiadające im dwa wątki. Osnowa to układ nici rozpiętych wzdłuż powstającej tkaniny, a wątek jest przez nią przeplatany. Zmieniając wzajemne położenie nici obu warstw, tkaczka buduje ornament. Wzór nie jest więc nadrukiem ani haftem dodanym do gotowego materiału.[1]
Efektem są dwie powiązane warstwy i odwrócenie barw po drugiej stronie. Fragment jasny na jednej powierzchni odpowiada ciemnemu na drugiej. Przy oglądaniu wybierz jeden łatwy do odnalezienia motyw i porównaj obie strony, jeśli sposób ekspozycji na to pozwala. Nie rozciągaj ani nie rozdzielaj muzealnej tkaniny. Jej konstrukcję najczytelniej objaśni próbka przygotowana do pokazu przez osobę prowadzącą warsztaty.[1]
Janów: miejsce spotkania prac i twórczyń
Izba Tkactwa Dwuosnowowego w Janowie działa od 1986 roku. Gromadzi dywany i makaty twórców ośrodka janowskiego oraz osób z nim współpracujących; organizuje wystawy, pokazy i działania edukacyjne. Nie jest to opowieść o jednej anonimowej tkaninie reprezentującej całe Podlasie. Etykiety z nazwiskami i miejscowościami pozwalają zobaczyć, jak w obrębie wspólnej techniki rozwijają się różne pomysły kompozycyjne.[2]
Konkurs na tkaninę dwuosnowową odbywa się w Janowie od 1993 roku. Jego tematy obejmowały między innymi codzienne zajęcia, pory roku i pasiekę. Temat zadany przez organizatora nie narzuca jednego obrazu: tkaczki dobierają sceny, proporcje, rytm i szczegóły. Takie prace pokazują tradycję rozwijaną przez współczesne autorki, które odpowiadają na nowe zadania przy użyciu wymagającej, odziedziczonej umiejętności.[2]
Nauka ma imię i nazwisko
Bernarda Rość nauczyła się tkactwa od matki, Marianny Dzieszko. W jej opisanych przez PIK pracach powracają zajęcia wiejskie, obrzędy i przyroda: wesele, grzybobranie czy praca przy pszczołach. Inspiracji dostarcza najbliższe otoczenie. Oglądając scenę, można śledzić sposób układania postaci i przedmiotów, ale także zapytać, które doświadczenie autorki stało się punktem wyjścia. Wzór jest tu formą opowiadania.[3]
Danuta Radulska pomagała matce przy tkaniu już w dzieciństwie, natomiast technikę dwuosnowową poznała w połowie lat osiemdziesiątych XX wieku dzięki sąsiadce Teresie Pryzmont. Ta biografia pokazuje, że przekaz rodzinny i sąsiedzki mogą się uzupełniać. Nie trzeba zakładać, że każda autorka otrzymała cały repertuar od jednej osoby. Kolejne spotkania, ćwiczenia i współpraca wpływają na samodzielny język twórczy.[4]
Najpierw kompozycja, potem pojedyncza nić
Podlaski Instytut Kultury prowadzi warsztaty oparte na bezpośrednim przekazie umiejętności. W programach rozróżnia tkaninę dwuosnowową, radziuszkę, kilim i inne techniki. Ich nazw nie należy używać zamiennie. Jeśli zależy ci na konkretnym splocie, sprawdź temat zajęć, poziom zaawansowania i osobę prowadzącą. Sama możliwość usiąścia przy krośnie nie oznacza jeszcze nauki wykonania kompletnego dywanu podwójnego.[5]
Na wystawie poświęć chwilę jednej pracy: odszukaj pole środkowe, obramienie i powtarzające się postacie lub rośliny. Następnie przeczytaj tytuł i nazwisko, aby skonfrontować pierwsze skojarzenie z opisem autorki. Na pokazie zwróć uwagę, kiedy powstaje zmiana koloru i ile ruchów wymaga niewielki fragment wzoru. Własnoręczna próba pomaga zrozumieć czas pracy, który trudno dostrzec w gotowej dekoracji ściennej.
Na co zwrócić uwagę
- Zapisz autorkę, miejscowość, datę i technikę wykonania oglądanej pracy.
- Poproś prowadzącą pokaz o wskazanie jednego motywu po obu stronach próbki.
Źródła i dalsza lektura
Przypisy w tekście odnoszą się do poniższych materiałów.
- Podlaskie sploty / Weaves of Podlasie (otwiera się w nowej karcie)Podlaski Instytut Kultury, Białystok 2020
S. 12–13: osnowa i wątek, budowa tkaniny podwójnej oraz odwrócona kolorystyka.
- Izba Tkactwa Dwuosnowowego w Janowie (otwiera się w nowej karcie)Podlaski Instytut Kultury — dwuosnowowa.pl
Historia izby, kolekcja i tematy konkursów organizowanych od 1993 roku.
- Bernarda Rość (otwiera się w nowej karcie)Podlaski Instytut Kultury — dwuosnowowa.pl
Przekaz rodzinny oraz tematyka autorskich tkanin.
- Danuta Radulska (otwiera się w nowej karcie)Podlaski Instytut Kultury — dwuosnowowa.pl
Nauka od matki i poznanie techniki dwuosnowowej u Teresy Pryzmont.
- Podlaskie Sploty — program działań (otwiera się w nowej karcie)Podlaski Instytut Kultury
Bezpośredni przekaz umiejętności i rozróżnienie nauczanych technik.