Pałac potrzebował całego miasta
W XVIII wieku Jan Klemens Branicki rozbudowywał rezydencję, ale jego działalność obejmowała także szpital, zbrojownię, ratusz i inne miejskie budynki. Dwór był ośrodkiem kultury, przy którym działał teatr. Oglądanie samej fasady pałacu pozostawia więc poza kadrem ważną część historii. Warto śledzić związki rezydencji z ogrodem, drogami i miejscami codziennego życia, dzięki którym funkcjonowała magnacka siedziba.[1]
Pomocą jest makieta Białegostoku z drugiej połowy XVIII wieku w Muzeum Historycznym. To opracowanie przedstawiające wybrany moment rozwoju miasta. Zestaw je ze współczesnym planem: odszukaj rezydencję, rynek i kierunki ulic. Zwróć uwagę na wzajemne odległości i skalę zabudowy. Dzięki temu barokowy etap historii staje się czytelną organizacją przestrzeni, zamiast pozostawać tylko określeniem stylu pojedynczego zabytku.[4]
Ratusz z kupiecką przeszłością
Budynek pośrodku Rynku Kościuszki ufundowano w 1745 roku jako sukiennice. Muzeum podaje, że w 1772 roku mieściło się tu 48 kramów, a w wieży działały izba sądowa i areszt. Nazwa „ratusz” nie powinna zatem przesłaniać handlowej funkcji obiektu. Narożne pawilony i rozplanowanie wokół centralnej części warto oglądać jako przestrzeń przeznaczoną dla kupców i ich klientów.[2]
W 1940 roku ratusz rozebrano podczas okupacji sowieckiej. Odbudowę zakończono w 1958 roku, a budynek otrzymał funkcję muzealną. Projekt architektoniczny przygotowała Zofia Chojnacka, wnętrza Stanisław Bukowski. Dzisiejsza bryła przywołuje dawny obiekt, ale należy również do historii powojennej konserwacji. Podczas spaceru warto zapamiętać obie metryki: osiemnastowiecznego pierwowzoru oraz dwudziestowiecznej odbudowy.[2]
Świętojańska opowiada o przemyśle
Rozwój włókiennictwa tworzył inną skalę miasta. NID wiąże napływ fabrykantów między innymi z granicą celną ustanowioną po powstaniu listopadowym między Królestwem Polskim a Cesarstwem Rosyjskim. Otwarcie kolei warszawsko-petersburskiej w 1862 roku dodatkowo sprzyjało rozwojowi Białegostoku. Obok reprezentacyjnych rezydencji potrzebne były zakłady, magazyny i zaplecze produkcji. Te funkcje tłumaczą obecność dużych przemysłowych zespołów w miejskim krajobrazie.[3][1]
Przykładem jest dawna fabryka jedwabnych pluszów przy Świętojańskiej, związana z Eugeniuszem Beckerem. Kompleks rozbudowywano od końca XIX wieku, następnie niszczono i odbudowywano. W latach 2007–2008 na jego terenie powstało centrum handlowe, w które włączono wybrane zabytkowe elementy. To adaptacja części zespołu, nie zachowana w całości fabryka. Przy oglądaniu szukaj styku dawnej ceglanej zabudowy i nowej konstrukcji oraz informacji o funkcjach poszczególnych fragmentów.[3]
Miasto składa się także z miejsc po budynkach
Wielka Synagoga należała do zabudowy ulicy Suraskiej. 27 czerwca 1941 roku Niemcy spalili świątynię podczas masakry żydowskich mieszkańców Białegostoku. Żydowski Instytut Historyczny publikuje fotografie oraz relacje dotyczące tej zbrodni. W tym miejscu opowieść o zmieniającym się krajobrazie musi obejmować utratę ludzi i ich wspólnoty. Nie sprowadza się do architektonicznego porównania dwóch panoram ani do neutralnego słowa „przebudowa”.[5]
Innego rodzaju nieobecność dokumentuje muzealna wystawa o hotelu Ritz, otwartym w 1913 roku i utraconym wskutek wojny oraz powojennej rozbiórki. Makieta i zgromadzone przedmioty pozwalają odnaleźć budynek na dawnych fotografiach. Porównując je ze współczesnością, zawsze sprawdzaj datę i miejsce wykonania zdjęcia. Ratusz, fabryka i hotel mają różne losy, dlatego nie warto opisywać wszystkich jednym zdaniem o „odbudowanej starówce”.[4]
Na co zwrócić uwagę
- Przy każdym budynku zanotuj osobno dawną funkcję, zniszczenia i późniejszą zmianę użytkowania.
- Na starej fotografii znajdź punkt wykonania zdjęcia, zanim porównasz elewacje.
Źródła i dalsza lektura
Przypisy w tekście odnoszą się do poniższych materiałów.
- Historia i symbole miasta (otwiera się w nowej karcie)Urząd Miejski w Białymstoku
Działalność Branickich i kolej otwarta w 1862 roku.
- Ratusz — siedziba Muzeum Podlaskiego (otwiera się w nowej karcie)Muzeum Podlaskie w Białymstoku
Funkcja handlowa, rozbiórka w 1940 roku i autorzy odbudowy.
- Zespół fabryki jedwabnych pluszów Białostockiej Manufaktury (otwiera się w nowej karcie)Narodowy Instytut Dziedzictwa
Rozwój fabryki, zniszczenia, odbudowa i adaptacja z lat 2007–2008.
- Muzeum Historyczne — wystawy stałe (otwiera się w nowej karcie)Muzeum Podlaskie w Białymstoku
Makieta barokowego Białegostoku oraz dokumentacja hotelu Ritz.
- „Czarny piątek”. Masakra Żydów w Białymstoku (otwiera się w nowej karcie)Żydowski Instytut Historyczny, Przemysław Batorski
Wielka Synagoga, fotografie oraz relacje o zbrodni z 27 czerwca 1941 roku.