Co robi ściana z tarniny
Tężnia to drewniana budowla na planie wydłużonego prostokąta. NID opisuje jej szkielet jako rząd kozłów ustawionych nad zbiornikiem stężonej solanki; szkielet wypełniają wiązki tarniny. Na szczycie biegną korytka, z których przez zawory solanka równomiernie wycieka na gałęzie. Dalej, jak pisze miasto, przesącza się kroplami po ścianach i pod wpływem wiatru i promieni słonecznych intensywnie paruje. Ubywa wody, więc w spływającej solance rośnie zawartość soli.[1][10][3]
Spółka Uzdrowisko Ciechocinek podaje dla solanki z odwiertu nr 11 stężenie ok. 4,5%; po przejściu przez trzy tężnie zagęszcza się ją do 30%. Na gałązkach zostają zanieczyszczenia solanki, wapno i gips; autorzy artykułu w „Wiadomościach Konserwatorskich” piszą, że osady zwiększają ciężar wypełnienia i z czasem mogą zagrozić stabilności drewnianej konstrukcji. Tarninę (Prunus spinosa) traktowano jak surowiec: pod tężnie, warzelnię i „niezbędne plantacje tarniny” przeznaczono obszary Słońska i Wołuszewa.[6][4][3]
Dlatego tężnie zależą od pogody i od wiatru. Zespół postawiono na piaszczystym wyniesieniu, chroniącym przed wylewami Wisły, dłuższymi osiami poprzecznie do dominujących kierunków wiatrów; na Nizinie Ciechocińskiej przeważają wiatry z sektora zachodniego i północnego. Dwie pierwsze tężnie stoją równolegle, trzecia skośnie, zamykając od północy przestrzeń między nimi. Miasto opisuje ten układ jako podkowę.[1][3][10][9]
Dlaczego powstały w XIX wieku
Po pierwszym rozbiorze żupy solne w Wieliczce i Bochni zagarnęła Austria, a niedostatek soli na Mazowszu i Kujawach był tak dokuczliwy, że Sejm Czteroletni uchwałą z 5 marca 1791 roku nakazał wiercenia m.in. w Słońsku i Ciechocinku. Poszukiwania kontynuowało Królestwo Polskie; projekt dalszych badań źródeł solankowych powstał z inicjatywy Stanisława Staszica, który wspierał naukowo ministra skarbu Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego.[3][1]
W 1824 roku, gdy prawa Konstantego Leona Wolickiego do terenów solnych scedowano na rzecz rządu, ruszyły prace przy ujęciach solanki, tężniach i budynkach warzelni; projekt i nadzór powierzono Jakubowi Graffowi, profesorowi Akademii Górniczej w Kielcach. Lata budowy dwóch pierwszych tężni źródła podają różnie: NID i autorzy artykułu 1824–1833, spółka i urząd marszałkowski 1824–1828. Trzecią postawiono w 1859 roku. Według miasta tężnie mają 15,8 m wysokości i łącznie 1741,5 m długości.[1][3][5][12][10]
Próbny rozruch warzelni przeprowadzono w lipcu 1830 roku, ale produkcja na skalę przemysłową, opóźniona przez powstanie listopadowe, ruszyła w 1832 roku. Koszt wzrósł z 552 250 zł według preliminarza z 1824 roku do 1 542 052 zł wydanych do 1834 roku; autorzy artykułu wyjaśniają, że zamiast projektowanych pomp poruszanych siłą wiatru sprowadzono z Anglii maszyny parowe, a warzelnie wymurowano.[3][1]
Od „Grzybka” do panwi
Spółka opisuje fontannę „Grzybek” jako nadbudowę wylotu odwiertu nr 11, wykonanego w latach 1909–1911, i element ciągu technologicznego produkcji soli; nadbudowę zaprojektował architekt Jerzy Raczyński. Według spółki pompa głębinowa umieszczona w otworze pobiera solankę z głębokości 323–405 metrów i przekazuje ją bezpośrednio na tężnię nr 1. W historycznym układzie technicznym zmieniły się według NID tylko instalacje pompowania i przesyłania solanki: dawne systemy napędzane maszynami parowymi i wiatrakami zastąpiono pompami elektrycznymi.[6][1]
Zagęszczona na tężniach solanka płynie rurociągiem do drewnianych zbiorników na terenie Zakładów Produkcji Zdrojowej, a stamtąd do podgrzewacza w warzelni, gdzie podgrzewa się ją do 45 stopni Celsjusza. W panwi, płaskim naczyniu z grubej blachy stalowej, osiąga około 106 stopni. Kożuch z powierzchni usuwa się drewnianą łatą długości około 9 metrów, wytrąconą sól przecina się „kasiorem” i podciąga do burt dłuższą gracą zwaną „dziadem”, a potem wybiera na drewniany parownik. Pracę wykonują ręcznie warzelnicy.[4]
Przy warzeniu powstają też szlam i ług kąpielowy; NID wiąże z tymi produktami ubocznymi powstanie uzdrowiska. Budynki zmieniły się bardziej niż metoda: z czterech budynków warzelnianych przetrwał tylko budynek nr 4, murowany, na planie litery L, z dwoma wolnostojącymi kominami, a z czterech zestawów panwiowych do produkcji służy dziś jedynie zestaw nr 1. W części nieużywanej do produkcji działa Muzeum Warzelni Soli i Lecznictwa Uzdrowiskowego. Od tężni prowadzi tu odcinek Traktu Solnego po wale przeciwpowodziowym.[1][4][12][11]
Jak zakład stał się uzdrowiskiem
Kuracjusze pojawili się niemal razem z zakładem. Autorzy artykułu przytaczają dawny zapis: „W r. 1827 czytamy o dwu domkach, zajętych przez przygodnie przybyłych tu dla kąpieli kuracjuszów”. Spółka przyjmuje za umowny początek uzdrowiska rok 1836, kiedy w miejscowym zajeździe można było stale brać kąpiele solankowe w czterech miedzianych wannach. Właściwości tężni jako inhalatorium odkryto, według NID, w połowie XIX wieku.[3][5][1]
Później uzdrowisko stało się argumentem za utrzymaniem przemysłu. Gdy w latach siedemdziesiątych XIX wieku pojawiły się głosy wzywające do zamknięcia warzelni, nie zrobiono tego, jak piszą autorzy artykułu, już tylko ze względu na funkcjonowanie uzdrowiska. Wokół tężni przybywało miejsc do kuracji i wypoczynku: w 1875 roku przy tężni nr 1 powstał ogród spacerowy, zaczątek Parku Tężniowego, a w latach 1931–1932 między tężniami zbudowano założenie z otwartym basenem solankowym. Dziś spółka udostępnia od kwietnia do października tarasy widokowe na tężniach nr 1, 2 i 3, zamykane w niepogodę, oraz inhalatorium wewnątrz tężni nr 2, na zbiorniku solanki.[3][1][7][8]
Porównanie z Inowrocławiem pokazuje tę podwójną rolę. Tamtejsze miasto opisuje tężnię w Parku Solankowym jako tężnię uzdrowiskową, czyli inhalatorium solankowe w kształcie połączonych wieloboków o długości 320 m; według uzdrowiska „Solanki” tężnie w parku działają od 2001 roku. Ciechociński zespół uznano w 2017 roku za pomnik historii, a rozporządzenie wskazuje jako cel ochrony zakład produkcji soli warzonej, działający metodami i urządzeniami historycznymi, które wykorzystuje się też w lecznictwie uzdrowiskowym. W sierpniu 2026 roku samorząd województwa, miasto i spółka podpisali wniosek o formalną ocenę dokumentacji przez Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO.[14][15][2][13]
Co oglądać przy tężni
Z tarasów, jak pisze spółka, można dokładnie obserwować cykl pracy tężni: od drewnianych korytek na szczycie po ściany pokryte tarniną. U dołu szukaj zbiorników; według autorów artykułu znajdują się około 1 m nad ziemią, na mocnej drewnianej konstrukcji, i gromadzi się w nich stężona solanka. Różnią się też podstawy: tężnie nr 1 i 2 spoczywają na palach zagłębionych w gruncie, tężnia nr 3 na kamienno-ceglanej podmurówce. Tarninę i koryta solankowe w tężniach nr 1 i 3 wymieniono podczas remontu zakończonego w 2023 roku.[7][3][1][12]
Drewniany wiatrak, odnowiony podczas tego remontu, urząd marszałkowski nazywa symbolem Ciechocinka. Pomysł ma techniczne źródło. Graff pisał w memoriale: „Ażeby należycie wyzyskać tężnie podczas dobrego wiatru, należy postawić wiatraki na wierzchu tężni i nad źródłami”.[12][3]
Równie ważne jest to, czego wokół tężni brakuje. Tężnie ustawiono tak, by nic nie zakłócało swobodnego przepływu powietrza, a między nimi stoją niskie budynki techniczne: drewniana obudowa ujęcia nr 17, hydrofornia i niewielki drewniany rezerwuar solanki. Według autorów artykułu z 2023 roku badania aerozolu wykazały kryształki soli do 300 m od tężni, a plan miejscowy dopuszcza na terenie oznaczonym 2UZ zabudowę do 16,0 m, czyli wyższą od tężni mających 15,8 m. Pusta przestrzeń należy tu do urządzenia, nie tylko do widoku.[3][1]
Na co zwrócić uwagę
- Zacznij przy „Grzybku”, przejdź wzdłuż tężni i zakończ w warzelni: w tej kolejności płynie solanka.
- Do warzelni, 1300 m od tężni, prowadzi część Traktu Solnego biegnąca po wale przeciwpowodziowym.
- Tarasy widokowe są czynne od kwietnia do października i zamykane w razie niepogody.
- Tężnie zależą od pogody i wiatru: przed wyjazdem sprawdź na stronie obszaru tężniowego rubrykę „W dniu dzisiejszym pracuje”.
Źródła i dalsza lektura
Przypisy w tekście odnoszą się do poniższych materiałów.
- Ciechocinek - zespół tężni i warzelni soli wraz z parkami Tężniowym i Zdrojowym (otwiera się w nowej karcie)Narodowy Instytut Dziedzictwa — Zabytek.pl
Konstrukcja tężni (kozły, zbiornik, tarnina, korytka z zaworami, pale i podmurówka), ustawienie względem wiatrów, daty 1824–1833 i 1859, rola Wolickiego i Graffa, produkcja od 1832 roku, szlam i ług, inhalatorium od połowy XIX wieku, pompy parowe, wiatraki i elektryczne, budynki między tężniami, rezerwuary, budynek warzelni nr 4 i zestaw panwiowy nr 1.
- Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 22 listopada 2017 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Ciechocinek - zespół tężni i warzelni soli wraz z parkami Tężniowym i Zdrojowym” (otwiera się w nowej karcie)Dziennik Ustaw 2017, poz. 2276
Uznanie za pomnik historii i cel ochrony: zakład produkcji soli warzonej działający metodami i urządzeniami historycznymi oraz ich wykorzystanie w lecznictwie uzdrowiskowym.
- Ocalić wiatr. Potrzeba zmian w ochronie krajobrazu kulturowego Ciechocinka (otwiera się w nowej karcie)Roman Marcinek, Zbigniew Myczkowski — „Wiadomości Konserwatorskie” 73/2023, s. 148–162
Artykuł recenzowany. Braki soli po rozbiorach, uchwała z 1791 roku, rola Staszica, plantacje tarniny, datowanie tężni nr 1 i 2 na lata 1824–1833, stężenie blisko 30%, osady wapna i gipsu, zbiorniki pod tężniami, koszt budowy i maszyny parowe z Anglii, rozruch w lipcu 1830 roku, wiatry i przewiew, memoriał Graffa, wzmianka z 1827 roku, ogród spacerowy z 1875 roku, lata 70. XIX wieku, aerozol do 300 m, plan miejscowy dopuszczający 16,0 m.
- Ciechocińska sól (otwiera się w nowej karcie)Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi — Lista produktów tradycyjnych
Początek budowy w 1824 roku, odległość 1300 m do warzelni, zagęszczenie do 30% na trzech tężniach, rurociąg i zbiorniki, temperatury 45 i około 106 stopni, łata, kasior, dziad, parownik, warzelnicy, muzeum w nieużywanej części warzelni.
- Nasza historia (otwiera się w nowej karcie)Uzdrowisko Ciechocinek S.A.
Własna fabryka soli jako priorytet Królestwa Polskiego, datowanie tężni I i II na lata 1824–1828, rok 1836 i cztery miedziane wanny jako umowny początek uzdrowiska.
- Fontanna „Grzybek” (otwiera się w nowej karcie)Uzdrowisko Ciechocinek S.A.
Odwiert nr 11 z lat 1909–1911 jako element ciągu technologicznego, projekt Jerzego Raczyńskiego, dawna przepompownia w Parku Zdrojowym, pompa głębinowa z głębokości 323–405 m, stężenie ok. 4,5%.
- Tarasy widokowe (otwiera się w nowej karcie)Uzdrowisko Ciechocinek S.A.
Korytka na szczycie tężni, spływanie po tarninie, tarasy na tężniach nr 1, 2 i 3, sezon i zamykanie w razie niepogody.
- Inhalatorium tężniowe (otwiera się w nowej karcie)Uzdrowisko Ciechocinek S.A.
Inhalatorium wewnątrz tężni nr 2, na zbiorniku solanki; sezon od 1 kwietnia do 31 października.
- Obszar tężniowy (otwiera się w nowej karcie)Uzdrowisko Ciechocinek S.A.
Tężnie jako element ciągu technologicznego produkcji ciechocińskiej soli spożywczej, włączanie ich przy odpowiednich warunkach atmosferycznych i rubryka „W dniu dzisiejszym pracuje”.
- Tężnie solankowe (otwiera się w nowej karcie)Miasto Ciechocinek
Projekt Jakuba Graffa, układ w kształcie podkowy, początek budowy w 1824 roku i trzecia tężnia z 1859 roku, wysokość 15,8 m i długość 1741,5 m, spływanie i parowanie solanki pod wpływem wiatru i słońca.
- Muzeum Warzelni Soli i Lecznictwa Uzdrowiskowego (otwiera się w nowej karcie)Miasto Ciechocinek
Odległość 1300 m między tężniami a warzelnią i przejście odcinkiem Traktu Solnego po wale przeciwpowodziowym.
- Ciechocińskie tężnie ponownie zachwycają odwiedzających (otwiera się w nowej karcie)Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego
Datowanie dwóch pierwszych tężni na lata 1824–1828, remont tężni nr 1 i 3 oraz przepompowni, nowa tarnina i koryta solankowe, odnowiony drewniany wiatrak, zarząd spółki nad muzeum.
- Ciechocińskie tężnie coraz bliżej listy UNESCO (otwiera się w nowej karcie)Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego
Modernizacja zakończona w 2023 roku, ciąg technologiczny nadal w użyciu, wniosek z sierpnia 2026 roku o formalną ocenę dokumentacji przez Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO.
- Tężnia (otwiera się w nowej karcie)Urząd Miasta Inowrocławia
Tężnia w Inowrocławiu jako tężnia uzdrowiskowa, czyli inhalatorium solankowe; tarnina i długość 320 m.
- Park Solankowy i okolice (otwiera się w nowej karcie)„Solanki” Uzdrowisko Inowrocław
Tężnie w Parku Solankowym działające od 2001 roku.