Ruchome wydmy pod Łebą. Jak wędruje piasek i co zostawia za sobą?

Jak wydma robi krok

Ruch zaczyna się od ziaren. Według Słowińskiego Parku Narodowego piasek rusza przy wietrze o prędkości 5 m/s, czyli 18 km/h. Toczy się po łagodniejszym zboczu dowietrznym, a gdy dotrze do szczytu, zsypuje się po stromym zboczu zawietrznym. Tak wiatr przenosi cały materiał wydmy z zachodu na wschód. Na mierzei przeważają wiatry zachodnie i północno-zachodnie, więc wydmy przesuwają się na wschód i południowy wschód. Park zaznacza, że krótkie wiatry sztormowe o prędkości powyżej 10 m/s znaczą dla ruchu wydm więcej niż długie i słabsze, a procesy eoliczne są najsilniejsze jesienią i zimą.^[1][3][2]

Wydmę Łącką park opisuje jako półksiężyc z ramionami wyciągniętymi na wschód: stok zachodni jest długi i łagodny, wschodni krótki i stromy. Jej wysokość zależy od siły wiatrów i waha się między 30 a 42 m n.p.m. Wiosną i latem, gdy wiatry są słabsze, wydma wędruje wolniej, ale przyrasta na wysokość; jesienią i zimą przesuwa się szybciej, ale jest niższa. Broszura parku prostuje też obiegową opinię, że wydmy ruchome stale zasila piasek zwiewany z plaży. Według przywołanych w niej badań piasek z górnej części plaży buduje wały wydm przednich i nie ma jak dotrzeć do ruchomych wydm we wnętrzu mierzei.^[3][2]

Ile metrów na rok? To zależy od pomiaru

Instytut Ochrony Przyrody PAN opisuje w środkowej części mierzei obszar około 5,5 km² niemal pozbawiony roślin, a na nim 9 złożonych form barchanopodobnych, które szybko przesuwają się na wschód. Broszura parku podaje, że barchany i wydmy barchanowo-łukowe tej części wędrują ze średnimi prędkościami 3–10 m/rok; strona „Przyroda nieożywiona” podaje dla barchanów i wydm barchanopodobnych 2–10 m/rok. Według obu tekstów wydmy paraboliczne na zachodzie i wschodzie mierzei, w większości zalesione, mają niewielką ruchliwość, do 3 m/rok. W opisie samej Wydmy Łąckiej park pisze, że przesuwa się „nawet o kilkanaście metrów na rok”. Park nie podaje, z jakich lat są te liczby ani jak je zmierzono.^{[18][2][1][3]}

Inne liczby dają porównania zdjęć lotniczych. Badacze z AGH, zestawiając zdjęcia z lat 1964–2004, ustalili, że największe przemieszczenia form wydmowych przypadły na ostatnie 20 lat tego okresu, a maksymalne w latach 1984–2004 sięgnęły nawet 320 m. Przegląd wydm nadbałtyckich w „Quaestiones Geographicae” podaje natomiast, że ruch Wydmy Łąckiej szacuje się, licząc od podstawy, na 1–2 m rocznie, i odsyła do prac Miszalskiego z 1973 roku i Borówki z 2001 roku; z jakich lat pochodzi ten szacunek, przegląd nie mówi. Liczby opisują więc co innego: zakresy parku – barchany środkowej części mierzei, AGH – największe przesunięcie w ciągu 20 lat, przegląd – podstawę jednej wydmy. Ze źródeł nie wynika, która najlepiej opisuje dzisiejszy ruch Wydmy Łąckiej.^{[17][16][2][1]}

Co piasek zasypuje, a co odsłania

Park wymienia, co wędrujące wydmy zasypywały: ocalałe naturalne lasy, łąki, pastwiska i osady. Wydma Łącka zasypała wieś o nazwie Łączka, a Wydma Czołpińska wieś o nazwie Stara Chusta; kiedy to się stało, materiały parku nie podają, piszą tylko „w przeszłości”. Nazwa zasypanej wsi przetrwała w nazwie wydmy: w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych figuruje ona jako Łączka, z nazwami obocznymi Biała Góra i Góra Łącka. Park pisze też, że z Wydmy Łąckiej widać, jak jej południowa część zasypuje las olchowy, i odnotowuje, że niektóre wydmy wkraczają do jeziora Łebsko.^{[5][3][19][1]}

Po przejściu wydmy odsłania się to, co przykryła. Park pisze, że po latach wiatr wydobywa spod piasku pnie obumarłych drzew, a w obniżeniach międzywydmowych odsłaniają się fragmenty starych wydm pokrytych glebą. Znaleziska archeologiczne z tych gleb pozwoliły określić początek współczesnej fazy wydmotwórczej na pierwszą połowę XVI wieku; broszura parku mówi o przełomie XV i XVI wieku. Węgielki drzewne z pożaru lasu w poziomie glebowym park uznaje za dowód, że to działalność człowieka zniszczyła roślinność i uruchomiła piasek. Pnie na plaży to co innego: okresowo wymywają je fale, a park przedstawia je jako świadków dawnych przemian szaty roślinnej.^[4][1][2][3]

Od utrwalania wydm do ochrony ich ruchu

Wcześniej wydmy próbowano zatrzymać. Według parku większość lasów na mierzei posadzono pod koniec XIX i na początku XX wieku, często z gatunków, które naturalnie tu nie rosną: kosodrzewiny, sosny czarnej i sosny zwyczajnej pochodzącej z południa Niemiec. Sosnę czarną i kosodrzewinę wprowadzano w latach 1900–1932 w celu utrwalenia wydm ruchomych; broszura parku o drzewach podaje dla kosodrzewiny lata 1900–1938 i pisze, że miała utrwalić głównie Wydmę Czołpińską. Dojrzałe dziś drzewostany ustabilizowały wydmy, ale według parku nie mają młodego pokolenia, bo nasiona tych gatunków są pozbawione zarodków. Cytowany wyżej przegląd dodaje, że mimo zalesień rozpoczętych pod koniec XIX wieku większość wysokich wydm środkowego wybrzeża wędrowała do połowy XX wieku.^{[5][6][7][16]}

Słowiński Park Narodowy działa od 1 stycznia 1967 roku; według parku powstał przede wszystkim dla zachowania wydmowego pasa mierzei z wydmami ruchomymi. UNESCO opisuje tutejszy rezerwat biosfery jako skupiony na ochronie nadmorskich procesów eolicznych i ruchomych wydm. W zadaniach ochronnych parku na lata 2026–2028 Minister Klimatu i Środowiska wymienił jako istniejące zagrożenie zewnętrzne umacnianie brzegów morskich i prace hydrotechniczne, m.in. budowę progów podwodnych w Rowach i Łebie, wpływające na naturalne procesy brzegowe, w tym akumulację eoliczną. Wydmy przy tym zarastają: park pisze, że na jego terenie widać wszystkie etapy sukcesji, od pionierskich traw po nadmorski bór sosnowy. Analiza zdjęć satelitarnych parku z lat 1979–2000, wykonana w AGH, wykazała, że ponad połowa aktywnych pól wydmowych nie zmieniła się, a na 40% wkroczyła roślinność wydmowa.^{[8][14][15][4][17]}

Co widać po drodze z Rąbki

Rąbka, w urzędowym rejestrze nazw część miasta Łeby, to punkt wyjścia na Wydmę Łącką; między nimi kursują meleksy. W tutejszej filii muzeum parku od 2002 roku działa ekspozycja „Wydmy”, udostępniana jednak tylko umówionym grupom. Do Wyrzutni Rakiet park poprowadził piaszczystą ścieżkę pieszą o długości 3105 m, oddzieloną od pojazdów i rowerzystów. Stoi przy niej 5 tablic edukacyjnych, opisujących między innymi nadmorski bór bażynowy i ols porzeczkowy, a w środkowej części trasy platforma z widokiem na krajobraz wydmowy.^{[19][15][11][9]}

Idąc przez obwód ochronny Rąbka, mijasz drzewostany, które park opisuje jako głównie bory nadmorskie na wydmach, z udziałem sosny czarnej i kosodrzewiny, czyli obcych gatunków wprowadzonych do utrwalania wydm ruchomych. Przy Wyrzutni Rakiet zaczyna się ścieżka przyrodnicza „Rąbka”, prowadząca czerwonym szlakiem na zachód do Wydmy Łąckiej. Sama wyrzutnia należała do niemieckiego doświadczalnego ośrodka rakietowego, działającego na Mierzei Łebskiej w latach 1941–1945; prowadzono w nim próby z pociskami przeciwlotniczymi Feuerlilie i Rheintochter oraz z rakietą balistyczną Rheinbote. W latach 1967–1974 działała tu Stacja Sondażu Rakietowego Atmosfery, pracująca nad prototypami polskich rakiet meteorologicznych Meteor. Na jeziorze Łebsko udostępniono też trasę żeglugi pasażerskiej Rąbka–Wyrzutnia Rakiet–Rąbka.^{[6][10][3][15][9]}

Na co zwrócić uwagę

Na wydmie porównaj stoki: długi i łagodny zachodni oraz krótki i stromy wschodni pokazują kierunek wędrówki.
Ze szlaku wypatruj w obniżeniach między wydmami odsłoniętych fragmentów starych wydm pokrytych glebą oraz pni obumarłych drzew, które wiatr wydobywa spod piasku.
Weź wodę, nakrycie głowy i krem z filtrem: park ostrzega, że piasek w słońcu nagrzewa się bardzo mocno nawet przy temperaturze powietrza około 20 stopni.
Park jest udostępniony od godziny przed wschodem do godziny po zachodzie słońca.

Źródła i dalsza lektura

Przypisy w tekście odnoszą się do poniższych materiałów.

Przyroda nieożywiona (otwiera się w nowej karcie)Słowiński Park Narodowy
Mechanizm ruchu piasku, kierunki wiatrów, tempo 2–10 m/rok dla barchanów i wydm barchanopodobnych oraz do 3 m/rok dla wydm parabolicznych, wkraczanie wydm do Łebska, gleby kopalne, datowanie na XVI wiek i węgielki drzewne.
Wydmy Mierzei Gardnieńsko-Łebskiej (broszura) (otwiera się w nowej karcie)Słowiński Park Narodowy
Średnie tempo 3–10 m/rok dla barchanów i wydm barchanowo-łukowych oraz do 3 m/rok dla wydm parabolicznych, kierunek wędrówki wydm na całej mierzei, początek obecnej fazy na przełomie XV i XVI wieku, piasek z plaży a wydmy we wnętrzu mierzei.
Atrakcje turystyczne: Wydma Łącka, Wyrzutnia Rakiet, „Zatopiony Las” (otwiera się w nowej karcie)Słowiński Park Narodowy
Kształt, stoki, wysokość 30–42 m n.p.m. i sezonowe zmiany Wydmy Łąckiej, „nawet kilkanaście metrów na rok”, zasypywany las olchowy, wieś Łączka, historia wyrzutni rakiet, pnie wymywane przez fale.
Slovinski National Park (English version) (otwiera się w nowej karcie)Słowiński Park Narodowy
Pnie obumarłych drzew odsłaniane po przejściu wydmy, etapy sukcesji roślinności, Osada Latarników z 1871 roku i widok z latarni w Czołpinie.
Lasy mierzei. Nadmorskie bory bażynowe (broszura) (otwiera się w nowej karcie)Słowiński Park Narodowy
Zasypane wsie Łączka i Stara Chusta, sadzenie lasów pod koniec XIX i na początku XX wieku, gatunki obce, brak młodego pokolenia drzew.
Środowiska leśne (otwiera się w nowej karcie)Słowiński Park Narodowy
Bory nadmorskie w obwodach Rąbka, Smołdziński Las i Rowy; sosna czarna i kosodrzewina wprowadzone w latach 1900–1932 dla utrwalenia wydm.
Drzewa (broszura) (otwiera się w nowej karcie)Słowiński Park Narodowy
Kosodrzewina wprowadzona w latach 1900–1938, głównie dla utrwalenia Wydmy Czołpińskiej.
O Parku: historia i stan prawny, ranga Parku (otwiera się w nowej karcie)Słowiński Park Narodowy
Utworzenie parku 1 stycznia 1967 roku, cel jego utworzenia (przede wszystkim wydmowy pas mierzei z wydmami ruchomymi) i udział w programie UNESCO „Człowiek i Biosfera”.
Infrastruktura Słowińskiego Parku Narodowego (broszura) (otwiera się w nowej karcie)Słowiński Park Narodowy
Ścieżka piesza Rąbka–Wyrzutnia Rakiet o długości 3105 m, zbudowana w obwodzie ochronnym Rąbka; tablice edukacyjne, platforma widokowa i opisywane siedliska.
Ścieżki przyrodnicze: ścieżka „Rąbka” (otwiera się w nowej karcie)Słowiński Park Narodowy
Początek ścieżki przy ekspozycji „Wyrzutnia” i przebieg czerwonym szlakiem do Wydmy Łąckiej.
Filia Muzeum SPN w Rąbce (otwiera się w nowej karcie)Słowiński Park Narodowy
Ekspozycja geomorfologiczna „Wydmy” od 2002 roku, udostępniana grupom po uzgodnieniu terminu.
Zasady bezpieczeństwa (otwiera się w nowej karcie)Słowiński Park Narodowy
Nagrzewanie się piasku wydm i zalecenia na wycieczkę; godziny udostępnienia parku (porady praktyczne).
Mapa Parku (dane tras w pliku GeoJSON) (otwiera się w nowej karcie)Słowiński Park Narodowy
Przebieg ścieżki przyrodniczej „Rąbka”; jej punkt początkowy posłużył do zaznaczenia Wyrzutni Rakiet na mapie.
Slowinski (otwiera się w nowej karcie)UNESCO, program Man and the Biosphere
Rezerwat biosfery nastawiony na ochronę nadmorskich procesów eolicznych i ruchomych wydm.
Załączniki do zarządzenia w sprawie zadań ochronnych dla Słowińskiego Parku Narodowego na lata 2026–2028 (otwiera się w nowej karcie)Minister Klimatu i Środowiska, Dziennik Urzędowy poz. 15/2026
Umacnianie brzegów i prace hydrotechniczne jako istniejące zagrożenie zewnętrzne dla naturalnych procesów brzegowych; przewozy meleksami i żegluga Rąbka–Wyrzutnia Rakiet.
Coastal dunes of the Baltic Sea shores: a review (otwiera się w nowej karcie)Quaestiones Geographicae 37(1), Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Szacunek tempa ruchu Wydmy Łąckiej na 1–2 m rocznie, liczony od podstawy wydmy, przytoczony za pracami Miszalskiego (1973) i Borówki (2001), które nie są tu cytowane bezpośrednio; wysokość Wydmy Czołpińskiej 56 m; wędrówka wysokich wydm środkowego wybrzeża do połowy XX wieku mimo zalesień.
Multi-temporal data integration for the changeability detection of the unique Słowiński National Park landscape (otwiera się w nowej karcie)ISPRS Archives XXXVII-B7; Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie
Porównanie zdjęć lotniczych z lat 1964–2004, maksymalne przemieszczenia do 320 m w latach 1984–2004, zarastanie pól wydmowych w latach 1979–2000.
Słowiński Park Narodowy — geostanowisko (otwiera się w nowej karcie)Instytut Ochrony Przyrody PAN, baza geostanowisk
Około 5,5 km² niemal bez roślin i 9 złożonych form barchanopodobnych przesuwających się na wschód.
Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych (usługa WFS) (otwiera się w nowej karcie)Główny Urząd Geodezji i Kartografii
Link prowadzi do rekordu wydmy Łączka (id 4303: nazwa urzędowa Łączka, nazwy oboczne Biała Góra i Góra Łącka). Pozostałe punkty mapy pochodzą z rekordów: Rąbka (id 114964, część miasta w gminie miejskiej Łeba), Łeba (72474), Czołpino (20761), Wydma Czołpińska (230695) i Łebsko (72498).