Mierzeja Helska. Dlaczego półwysep wciąż trzeba dosypywać piaskiem?

Ląd pod wodą i piasek z zachodu

Według Najwyższej Izby Kontroli półwysep ma 36 km długości, w rejonie Chałup zwęża się do około 100 m, a w Helu ma ponad 3 km szerokości. Jego części powstały inaczej. Według Instytutu Ochrony Przyrody PAN część zachodnia była lądem, który morze zalało w końcowej fazie transgresji litorynowej; jeszcze 6900 lat BP tworzył się tam torf, leżący dziś 8–11 m pod średnim poziomem morza. Na wschodzie osady gromadziły się przez cały holocen: prądy przynosiły je z zachodu i odkładały na zachodnim skłonie Głębi Gdańskiej. Pod zachodnią częścią osady morskie mają 10–12 m grubości, pod wschodnią seria holoceńska sięga 100 m.^[7][1]

Obecny kształt półwysep przyjął około 1000 lat BP, gdy poziom morza podniósł się o około 1,5 m do dzisiejszego. Radosław Wróblewski z Uniwersytetu Gdańskiego nazywa go formą młodą, której wiek nie przekracza 7000 lat. Piasek niesiony wzdłuż brzegu z zachodu na wschód pochodził według dwóch badaczy Instytutu Budownictwa Wodnego PAN (IBW PAN) z klifu w Rozewiu, a według studium EUROSION z klifów między Jastrzębią Górą a Władysławowem. Kierunek zależy od wiatru: przy wiatrach z północnego zachodu transport na wschód jest najsilniejszy, a silny wiatr ze wschodu i południowego wschodu przesuwa piasek z powrotem ku nasadzie półwyspu.^{[1][2][3][5][4]}

Sztorm zabiera plażę, ale może poszerzyć półwysep

Przy katastrofalnych spiętrzeniach sztormowych półwysep może zostać przerwany, a woda przelać się do Zatoki Puckiej. Niesiony przez falę piasek osiada wtedy, jak opisuje Wróblewski, na zapleczu i na płytkim dnie zatoki jako stożki przelewowe. Sztorm, który od strony morza zabiera brzeg, może więc poszerzyć półwysep od strony zatoki, a cała forma, zależnie od ilości dostarczanego osadu, może przesuwać się na południowy zachód. Według autora nie grozi to rozerwaniem półwyspu na wyspy, a przelewy są naturalnym procesem, dzięki któremu Półwysep Helski powstał. W ciągu stu lat przed jego tekstem z 2008 roku zdarzyły się tylko kilka razy; wcześniej woda przelewała się na zaplecze częściej.^[2]

„Człowiek traktuje Półwysep Helski jako formę stałą, a taką on nie jest” — pisze Wróblewski. Według prezentacji IBW PAN z 2023 roku już w 1818 roku budowano opaski brzegowe, by woda nie przelewała się przez półwysep w czasie sztormów. Ta sama prezentacja pod hasłem „przetoki” zestawia mapy z lat 1694, 1818 i 1844 i ocenia, że bez technicznej ochrony siły natury przebudowywałyby półwysep w kierunku przetok i kanałów.^[2][6]

Co ograniczyło dopływ piasku, a czego nie wiadomo

Według Zbigniewa Pruszaka i Rafała Ostrowskiego z IBW PAN „dziś uważa się”, że masywne umocnienia klifu przy Rozewiu z początku XX wieku wzmogły erozję półwyspu, bo odcięły naturalne źródło osadów. Studium EUROSION podaje, że w 1905 roku zbudowano tam mur chroniący latarnię. W latach 30. XX wieku zbudowano port we Władysławowie, którego falochrony jeszcze bardziej zakłóciły strumień piasku; po II wojnie światowej osady wybierane z toru podejściowego wyrzucano do morza daleko od lądu. Na erozję odpowiadano ostrogami: do 1970 roku powstały 162, sięgające do km H 12,32. Według EUROSION zatrzymywały ją tylko na kilka lat.^[3][5][6]

Port nie tłumaczy jednak wszystkiego. IBW PAN w prezentacji z 2023 roku ocenia wpływ falochronów jako lokalny, do około 2 km po obu stronach portu, i zaznacza, że przyczyny erozji na półwyspie nie są do końca znane. Helena Boniecka z Instytutu Morskiego wskazuje dno: między Władysławowem a Kuźnicą skośne wobec brzegu wały i obniżenia deformują transport osadów, a rynny pod kątem 25–27° do linii brzegowej wpływają na to, gdzie erozja jest stała i gdzie trzeba kumulować zasilanie. W studium EUROSION zdjęcia lotnicze z lat 1957–1991 pokazują, że zachodnia część cofała się maksymalnie o 43–64 m, a wschodnia przyrastała maksymalnie o około 105 m.^[6][4][5]

Od awaryjnego wału do piasku z dna morza

W latach 1978–1987 urobek z toru wodnego portu eksperymentalnie odkładano na dnie, na głębokości około 3–5 m, bez oczekiwanych rezultatów: piasku było za mało w stosunku do deficytu, a trafiał do najbardziej aktywnej części podbrzeża. Po katastrofalnym sztormie z 1983 roku w rejonie Kuźnicy usypano awaryjny wał z gliny, obłożony żelbetowymi podkładami kolejowymi, gruzem betonowym i kamieniami. Po intensywnych sztormach z przełomu 1988 i 1989 roku istniało realne zagrożenie przerwania półwyspu w części nasadowej i centralnej. W 1989 roku uchwała Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów uruchomiła jego kompleksową ochronę z wielkoskalowym zasilaniem plaż.^[4]

W latach 1989–1995 na odmorskie brzegi od nasady do km H 22,8 odłożono około 8,34 mln m³ piasku, a najintensywniej zasilano rejon Chałup i Kuźnicy, gdzie deficyt osadów był największy. Do 2014 roku suma przekroczyła 17,5 mln m³ na 22,8 km plaż i wydm od Władysławowa do Juraty, czyli na blisko 63% odmorskiego brzegu; na sam pierwszy kilometr półwyspu przypadło ponad 2,8 mln m³. Według Bonieckiej piasek pobiera się obecnie głównie z dna w rejonie Kuźnicy i Jastarni, z pola „Rozewie” oraz z osadnika i toru wodnego portu we Władysławowie.^[4]

Studium EUROSION ujęło skutek krótko: erozja nie ustała, tylko zamiast naturalnych wydm morze rozmywa teraz sztuczną plażę i wydmę, więc piasek trzeba dostarczać stale. Boniecka nazywa kontynuowanie zasilania warunkiem utrzymania brzegu odpornego na sztorm stuletni. W latach 2020–2022 Urząd Morski w Gdyni zasilił brzeg na odcinku Władysławowo–Jurata około 0,5 mln m³ piasku w ramach „Programu ochrony brzegów morskich”, a w zadaniach spoza programu brzeg półwyspu kolejnymi około 0,8 mln m³. Na zasilanie tego odcinka w 2025 roku urząd zamierzał przeznaczyć ponad 6 mln zł.^[5][4][7][8]

Co zobaczysz na brzegu

Na pierwszych 12 km, od Władysławowa do Kuźnicy, plażę dzielą ostrogi, czyli rzędy pali wychodzące w morze. W projekcie z lat 2017–2023, wartym według Ministerstwa Infrastruktury 75 mln zł, rozebrano drewniane pale starych ostróg i zbudowano nowe. Boniecka przytacza symulacje, według których piasek odłożony między ostrogami utrzymuje się o około 30% dłużej niż na brzegu niezabudowanym. Szeroka plaża w Chałupach czy Kuźnicy nie dowodzi, że erozja ustała: zdjęcia z 2012 roku autorka opisuje jako efekt sztucznego zasilania. Na wydmach zwróć uwagę na płotki wydmotwórcze, wyłożony chrust i sadzoną trawę wydmotwórczą, które NIK wymienia wśród naturalnych metod ochrony.^[7][8][6][4]

We wschodniej części półwyspu przeważa przyrost brzegu, ale i tu brzeg jest umocniony. NIK opisuje umocnienie Cypla Helu złożone z trzech odcinków: dwóch z żelbetowymi oczepami i jednego z narzutu kamiennego z kładką spacerową. IBW PAN pokazuje też zdjęcie umacniania wydm na cyplu z przełomu XIX i XX wieku; stawiano wtedy płotki z wierzbowych palików, piasek przykrywano chrustem, a na podłożu użyźnionym mułem z dna Zatoki Puckiej sadzono sosny i kosodrzewinę. Półwysep leży w Nadmorskim Parku Krajobrazowym, utworzonym w 1978 roku.^[4][5][7][6]