Pytanie 1
Skąd się wzięła nazwa?
Niemiecką nazwę objaśniają dwa starsze źródła, zgodne co do znaczenia, ale nie co do miejsca. Pastor E. G. Kerstan pisze w „Die Geschichte des Landkreises Elbing” z 1925 roku, że w czasach krzyżackich w miejscu późniejszego kąpieliska był tylko „kahler Berg”, łysa góra: wydma, która zwracała uwagę, bo cała mierzeja była wtedy zalesiona; od niej miejscowość wzięła nazwę, a sama wydma dawno zniknęła w zalewie. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego z 1882 roku wywodzi nazwę od „pagórka dość znacznego, opodal wsi położonego, który był przedtem całkiem goły i piaszczysty” — tego, który gdańszczanie w 1842 roku odstąpili elblążanom pod kąpielisko i na którym w 1882 roku stał główny hotel, Belvedere. Który pagórek dał nazwę, źródła więc nie rozstrzygają.[4][10]
Polskie nazwy z lat 1945–1947 przenoszą to znaczenie, choć nie są pierwszym polskim odpowiednikiem: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego objaśniał w 1882 roku „Kahl: goły, łysy, ztąd Kahlberg: goła, łysa góra” i pisał o parowcach kursujących „między Łysą górą a Elblągiem”. Niemieckie kahl oznacza między innymi „bez drzew i krzewów” — słownik DWDS podaje przykłady kahle Berge i kahle Dünen — a polskie łysy ma potoczne znaczenie „ogołocony z roślinności”. Łysica z 1947 roku to nazwa jednowyrazowa od tego samego rdzenia. Zastąpiła dwuczłonową nazwę gminy Kahlberg-Liep, a drugi człon, Liep, w polskiej nazwie się nie pojawia.[10][5][11][3][2]
Nazwa z 1958 roku nie jest już przekładem. Krynica to według Wielkiego słownika języka polskiego PAN książkowe „źródło”, notowane w polszczyźnie od 1439 roku, a przymiotnik morski znaczy „mający związek z morzem”. Zarządzenie Prezesa Rady Ministrów tylko zmienia nazwę i podaje jej odmianę, bez uzasadnienia. Dlaczego wybrano akurat tę nazwę, nie wyjaśnia ani ono, ani żadne z otwartych źródeł.[1][6][12]
Drugi człon niemieckiej nazwy gminy należał do sąsiedniej osady rybackiej Liep. Kerstan wywodzi go ostrożnie („wohl”) ze słowiańskiej nazwy lipy i przytacza, w cudzysłowie, zdanie o dokumencie z 1282 roku, który mówi o „arbor tilia”, odczytywanym jako Liep. Polskie opracowanie cytuje za S. Kujotem fragment ugody z 18 maja 1282 roku z łacińskim „versus Lipam”, czyli „ku Lipie”, i podaje, że według tradycji lipa znaczyła tu granicę między Pomorzanami a Prusami.[4][7]
Dawne formy i ich kontekst
- 1481 — według opracowania popularnego, bez sygnatury archiwalnejKahlenberge
Jedna z trzech osad rybackich na Mierzei Wiślanej wymienionych w dokumentach elbląskiego urzędu rybackiego, obok Fogelsange (Skowronki) i Pribernow (Przebrno). W tym zapisie nazwa oznacza już osadę; według Kerstana w czasach krzyżackich wsi Kahlberg nie było, tylko karczma założona 20 sierpnia 1424 roku. Pisowni nazwy z tamtego przywileju żadne z otwartych źródeł nie cytuje.[7][4]
- 1912 — leksykon Meyersa, wyd. 5
- okres międzywojenny – 1945; dnia przemianowania źródła nie podająKahlberg-Liep
Nazwa niemieckiej gminy łączącej kąpielisko Kahlberg z sąsiednią osadą rybacką Liep. Polskie opracowanie umieszcza połączenie w okresie międzywojennym, choć już leksykon Meyersa z 1912 roku liczy Liep do gminy Kahlberg; zestawienie zmian terytorialnych Rolfa Jehkego notuje samo przemianowanie gminy Kahlberg na Kahlberg-Liep bez daty, między wpisami z grudnia 1920 i listopada 1921 roku. Tę postać rozporządzenie z 1947 roku podaje jako dawną nazwę niemiecką.[7][8][9][2]
- 1945 — mapa Wojskowego Instytutu Geograficznego, wydanie tymczasoweŁysa Góra
Podpis miejscowości na „Mapie Polski 1:1 000 000”. Mapa ujmowała w nawiasy nieprzemianowane nazwy niemieckie — sąsiedni Neukrug stoi tam w nawiasie — a Łysa Góra jest zapisana bez nawiasu. To świadectwo użycia nazwy na mapie, a nie akt jej nadania. Po polsku „Łysą górą” nazywał Kahlberg już w 1882 roku Słownik geograficzny Królestwa Polskiego.[3][10]
- rozporządzenie z 1 lipca 1947; w mocy od 22 sierpnia 1947Łysica
Nazwa urzędowa ustalona rozporządzeniem Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych, ogłoszonym w Monitorze Polskim nr 111. Wykaz podaje: Łysica, dopełniacz -y, przymiotnik łysicki, powiat elbląski, dawna nazwa (niemiecka) Kahlberg-Liep.[2]
- zarządzenie z 6 grudnia 1958; w mocy od 19 grudnia 1958Krynica Morska
Zarządzenie nr 254 Prezesa Rady Ministrów zmieniło nazwę miejscowości Łysica w powiecie elbląskim, w województwie gdańskim, na Krynica Morska i podało odmianę: dopełniacz -y, -iej, przymiotnik krynicki. Uzasadnienia akt nie zawiera.[1]
Stopień pewności
Inne hipotezy
W wykorzystanych źródłach nie ma osobnej, konkurencyjnej hipotezy, którą należałoby postawić obok głównego objaśnienia.
Wyraźnie oddzielamy od ustaleń
Etymologia ludowa
W wykorzystanych źródłach nie odnotowano osobnego ludowego objaśnienia, które trzeba byłoby oddzielić od hipotez badawczych.
Pytanie 2
Czym jest ten obszar i jak ukształtowały się jego granice?
Nazwa Kahlberg przeszła z wydmy na karczmę, osadę rybacką i kąpielisko, a w XX stuleciu weszła do nazwy gminy Kahlberg-Liep, obejmującej także osadę Liep. Miasto Krynica Morska, utworzone z dniem 2 kwietnia 1991 roku, obejmuje więcej: także obszary dawnych wsi Nowa Karczma i Przebrno.[4][7][9][13]
Według Kerstana w czasach krzyżackich wsi Kahlberg nie było — stała tu tylko karczma przy drodze z Gdańska do Królewca, założona 20 sierpnia 1424 roku. Według polskiego opracowania dokumenty elbląskiego urzędu rybackiego z 1481 roku wymieniają Kahlenberge wśród osad rybackich, ale jeszcze w 1814 roku mieszkało tu tylko czterech rybaków. W czasach polskich Kahlberg należał do Gdańska: według serwisu urzędu miasta po wojnie trzynastoletniej Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu całą mierzeję.[4][7][14]
Kąpielisko jest dużo młodsze od nazwy. Kronika dr. Fleischera, drukowana w 1926 roku w „Kahlberger Woche”, opisuje Kahlberg jeszcze w 1842 roku jako ubogą wieś rybacką. Bruno Satori-Neumann uznaje za twórców kąpieliska pięciu elbląskich kupców, którzy 1 lipca 1841 roku otworzyli regularną komunikację parowców do Kahlbergu; 1 lipca 1843 roku otwarto tu dom zdrojowy Belvedere. Serwis urzędu miasta podaje ten sam początek: konsorcjum pięciu elbląskich kupców z 1840 roku i parowiec „Jaskółka”, który rok później przywiózł pierwszych letników.[15][4][14]
Administracyjnie Kahlberg należał do powiatu Danziger Niederung; Kerstan pisze, że tak było aż do czasu tuż przed powstaniem Wolnego Miasta Gdańska w 1920 roku. Zestawienie Rolfa Jehkego datuje tymczasowe przekazanie gminy do powiatu elbląskiego na 1 października 1919 roku, ze znakiem zapytania. Według tego samego zestawienia 1 stycznia 1945 roku gmina Kahlberg-Liep należała do obwodu urzędowego Kahlberg.[8][4][9]
Po 1945 roku zmieniały się nazwa i status miejscowości. Łysica z 1947 roku leżała w powiecie elbląskim; od 19 grudnia 1958 roku nosi nazwę Krynica Morska, a z dniem 1 stycznia 1959 roku rozporządzenie Rady Ministrów utworzyło z gromady Krynica Morska osiedle. Status miasta nadało dopiero rozporządzenie z 22 grudnia 1990 roku: od 2 kwietnia 1991 roku gmina Krynica Morska obejmuje obszary wsi Krynica Morska, Nowa Karczma i Przebrno, wyłączone z gminy Sztutowo.[2][1][16][13]