Pytanie 1
Skąd się wzięła nazwa?
Hasło w tomie VI „Nazw miejscowych Polski” (2005) stwierdza: „N. upamiętnia nazw. komtura chełmińskiego Ottona von Luttenberga, założyciela miasta w l. 1320–21”. Słownik objaśnia też drogę do polskiej postaci: podstawą adaptacji była niemiecka forma *Litsberg, powstała pod wpływem tzw. fałszywego przegłosu, a człon -burg lub -berg przejmowano regularnie jako -bark. Wariant Ludzbark może według hasła nawiązywać do formy bez przegłosu, *Lutsberg.[1]
Starsze opracowania podają to samo powiązanie ostrożniej i żadne nie wskazuje dokumentu. Johann Heise (1891) pisał o powszechnym przekonaniu, że miejscowość założył landkomtur Otto von Lutterberg (1320–1331), sądził, że chodziło raczej o podniesienie istniejącej osady do rangi miasta, i zaznaczał, że nie przekazano, kiedy nadano jej prawa miejskie. Hans Plehn (1900) pisał, że o zasiedleniu okręgu lidzbarskiego nie ma bezpośrednich wiadomości w dokumentach; początek osadnictwa umieszczał między 1310 a 1325 rokiem, wnioskując z kolonizacji sąsiednich ziem, i uznał, że zdaje się to potwierdzać kombinację wiążącą się z nazwą. Stanisław Kujot (1905) przyjął wywód jako możliwy, ale dodał: „to jest tylko domysł, bo dokumentu ni zapiski niema żadnej”. Założyciela wyczytano więc z nazwy, a nie z dokumentu.[5][3][2]
Encyklopedia Warmii i Mazur pisze, że nazwę nadano „prawdopodobnie na cześć komtura chełmińskiego (na prawie chełmińskim) lub wójta Nowego Miasta”. Z przypisu Heisego wynika, że obie funkcje pełnił ten sam człowiek: Otto von Lutterberg był landkomturem chełmińskim w latach 1320–1331, a w 1334 roku występuje jako wójt Nowego Miasta (Neumark).[8][5]
Kierunek zapożyczenia nie budził wątpliwości ani niemieckiego, ani polskiego historyka. Plehn uważał za pewne, że Luterberg nadali niemieccy założyciele, a polskie Lucbark (Lidzbarg) jest późniejszym przekształceniem, przystosowanym do słowiańskiej wymowy. Kujot wyprowadzał z najdawniejszej nazwy niemieckiej zarówno późniejsze Lautenburg, jak i polskie Lidzbark. O osadzie, starszej od miasta, pisał, że „straciło miasto pierwotną nazwę polską zupełnie” — jak brzmiała, nie wiadomo.[3][2]
Przydomek Welski, od rzeki Wel, nad którą leży miasto, był urzędowy tylko przez pewien czas. W urzędowym wykazie nazw dla powiatu działdowskiego z 1971 roku miasto zapisano jako Lidzbark Welski, a w wykazie urzędowych nazw miejscowości z 1981 roku — już jako Lidzbark; słownik nazywa ten człon przejściowym. Wcześniej, w rozporządzeniu ministra sprawiedliwości z 1925 roku, mowa po prostu o sądzie powiatowym „w Lidzbarku”. Dziś nazwą urzędową jest Lidzbark, a postać Lidzbark Welski figuruje w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych jako nazwa oboczna; Encyklopedia Warmii i Mazur podaje ją jako nazwę potoczną.[1][7][9][10][8]
Dawne formy i ich kontekst
- 1396 — spis znany tu tylko z przytoczenia u Hansa Plehna (1900); ta sama postać w zapisach z 1399 i 1414 rokuLuterberg
Pozycja w spisie inwentarza sporządzonym w 1396 roku przy zmianie komtura w Brodnicy (Strasburgu): 96 grzywien „für die Ziegelscheune und für den Ziegel zu Luterberg”, czyli na cegielnię i cegłę w Luterbergu. Spis znany jest tu tylko z przytoczenia u Hansa Plehna, który jako źródło podaje „Bestallungsbuch” i wtrąca do tekstu w nawiasach własne objaśnienia; pisowni rękopisu nie sprawdzono, więc to zapis z drugiej ręki. Z drugiej ręki znane są też dwa następne: w 1399 roku księga wielkiego skarbnika notuje, według Kujota, wydatek na dokument osadczy „denen von Luterberg”, a w księdze szkód z 1414 roku mieszczanie „zu Luterberg” wykazali, według Heisego, 200 grzywien strat; pod 1414 rokiem postać Luterberg notuje też NMP. Encyklopedia powiatu podaje wprawdzie wzmiankę „Lautenburgensis” z 1339 roku, ale bez źródła; Heise, który spisu z 1396 roku nie przywołuje, pisał, że w dokumentach miasto pojawia się dopiero na początku XV wieku, a wcześniej tylko w starszej kronice wielkich mistrzów, za rządów wielkiego mistrza Dietricha von Altenburga (1335–1341).[3][2][5][1][6]
- 1437Lawterberg
Zapis w wielkiej księdze czynszów zakonu krzyżackiego (Das grosse Zinsbuch), przytoczony w haśle NMP. W tych samych dziesięcioleciach obok -berg pojawia się -burg: przywilej dla wsi Gelin z 1442 roku umieszcza ją w „Gebiet Lauterburg”, a rejestry czynszowe komturstwa brodnickiego z lat 1446, 1447 i 1451 piszą o „Gebiet Lauterberg”. Obie postaci nazywają już nie tylko miasto, lecz okręg wokół niego.[1][7][3]
- przywilej z datą 1410 w przekazie (Plehn: 1415/16, NMP: 1414–1415, Heise: 1440); postać z łacińskiego przekładu zatwierdzonego w 1746 roku, znanego z późniejszych kopiiLautenbergensis
Przywilej wielkiego mistrza dla mieszczan „civitatis nostrae Lautenbergensis”. Dokument — jak pisał Kujot — przechował się „tylko w tekscie bardzo zepsutym”. Według Plehna w 1620 roku sporządzono jego odpis z ksiąg przywilejów archiwum w Królewcu, a w 1746 roku król August III zatwierdził ten odpis w łacińskim przekładzie; oryginału odpisu nie ma już w archiwum królewieckim, dokument Augusta III zaginął, a tekst znany jest z wadliwych późniejszych kopii. Plehn datuje przywilej na rok 1415/16, Heise uważał datę 1410 za pomyłkę pisarza zamiast 1440. Pisownia nazwy pochodzi więc z XVIII-wiecznego przekładu i jego kopii, nie z kancelarii zakonu.[3][2][5][1]
- 1526 — data wpisu; wpisany przywilej NMP datuje na lata 1414–1415Ludbark
W Metryce Koronnej pod 1526 rokiem wpisano wyciąg z przywileju: „Privilegium opidi Ludbark ad castrum Brodnicense pertinentis”, czyli przywilej miasteczka Ludbark należącego do zamku brodnickiego. Plehn, który ogłosił ten wyciąg, podkreślał, że jest o sto lat starszy od królewieckiego odpisu. Zakończenie -bark to według NMP regularne polskie przejęcie niemieckiego -burg lub -berg; łacińskie Ludbarcensis słownik notuje już w 1454 roku.[3][1]
- 1682Lidzbark
Pierwszy zapis dokładnie w dzisiejszej pisowni w zestawieniu NMP, z tomu V wydawnictw źródłowych Towarzystwa Naukowego w Toruniu („Fontes”). Jeszcze w 1664 roku słownik notuje obie nazwy obok siebie: „Lautemberg alias Licbarg”. Heise pisał, że w czasach polskich miasto nazywano Lidzbarc, a Plehn — Lucbark lub Lidzbarg.[1][7][5][3]
Stopień pewności
Inne hipotezy
Słowiańska osada Ludbarć?
Encyklopedia Warmii i Mazur podaje, że miasto lokowano dwukrotnie: najpierw jako słowiańską osadę Ludbarć, podległą kasztelanii w Świeciu, a potem w latach 1326–1331 — już pod nazwą Lautenberg lub Lautenburg. Hasło nie wskazuje, skąd pochodzi ta wersja. Kujot również łączył początki parafii lidzbarskiej z kasztelanią w Świeciu, ale Ludbarc wymieniał — obok Luterberg i Lutenberg — wśród najdawniejszych postaci nazwy niemieckiej, a Heise wśród nazw z czasów zakonu; o pierwotnej polskiej nazwie osady Kujot pisał, że zaginęła. W zestawieniu NMP postaci na Lud- pojawiają się później niż Luterberg: Ludbarcensis w 1454 roku, Ludbark we wpisie z 1526 roku. W przytoczonych źródłach słowiańska nazwa Ludbarć nie znajduje potwierdzenia.[8][2][5][1]
Wyraźnie oddzielamy od ustaleń
Etymologia ludowa
W wykorzystanych źródłach nie odnotowano osobnego ludowego objaśnienia, które trzeba byłoby oddzielić od hipotez badawczych.
Pytanie 2
Czym jest ten obszar i jak ukształtowały się jego granice?
W czasach zakonu nazwa oznaczała nie tylko osadę, a potem miasto nad Welem, lecz także okręg wokół niego, zarządzany przez wójta z konwentu brodnickiego; w czasach polskich — władztwo, a potem tenutę wydzielaną ze starostwa brodnickiego. Dziś nazwę miasta noszą też gmina, jezioro i nadleśnictwo, a granice samego miasta zmieniano jeszcze w 1989 roku.[3][8][11][12]
Rok 1301, podawany na dawnej stronie urzędu miasta jako data założenia, w encyklopedii powiatu jako „najprawdopodobniej” rok założenia, a w Encyklopedii Warmii i Mazur jako data praw miejskich, nie jest w nich poparty żadnym dokumentem. U Heisego ta data dotyczy katolickiego kościoła parafialnego: według schematyzmu diecezji chełmińskiej miał on powstać w 1301 roku. Plehn umieszczał początek osadnictwa w okręgu między 1310 a 1325 rokiem, NMP podaje założenie miasta w latach 1320–21, a encyklopedia powiatu — prawa miejskie około 1325 roku. Kujot zwracał uwagę na zapis z 1399 roku w księdze wielkiego skarbnika: 2 grzywny dla pisarzy za „dokument osadczy dla Lidzbarczan”, i dopuszczał, że miasto założono dopiero wtedy; muru miasto nie miało do 1405 roku, gdy mieszczanie zbudowali go za pieniądze pożyczone od wielkiego mistrza.[13][8][6][5][3][1][2]
Osada jest starsza od miasta, ale jej początki pozostają niejasne. Heise i Kujot powoływali się na skorupy naczyń ze wzgórza zwanego Starym Miastem (u Heisego — ze stoku katolickiego cmentarza) i z brzegu jeziora, a Kujot, wnioskując z wezwania św. Wojciecha i z obwodów kościelnych, łączył gród i parafię w Lidzbarku z polskimi rządami w XII wieku. Encyklopedia powiatu pisze o grodzie z XIII wieku i o grodzisku na szczycie wzgórza przy ulicy Górka, gdzie w 1829 roku stanął kościół ewangelicki. Archeolodzy z Muzeum w Brodnicy, którzy w latach 2000–2001 kopali na tak zwanej Górce, uznawanej za domniemane grodzisko, odsłonili relikty kościoła, cmentarz używany od XIV do pierwszej połowy XX wieku i ceramikę od XIV wieku, a na południowym skraju wzgórza — ślady spalonych drewnianych umocnień, w sprawozdaniu ze znakiem zapytania („palisady?”); wyniki uznali za częściowe potwierdzenie, że wzgórze było najstarszą częścią miasta. Nie znaleźli jednak wału ani zabudowy mieszkalnej, co według sprawozdania „budzi zasadnicze wątpliwości” co do utożsamiania wzgórza z grodem, od którego miało się zacząć miasto.[5][2][6][14]
W czasach zakonu Lidzbark leżał we wschodniej części ziemi lubawskiej, tej, którą Krzyżacy — jak pisał Kujot — „od samego początku zajęli i posiedli”; Plehn nazywa ją „Lautenburger Gebiet” i opisuje jako okręg komturstwa brodnickiego. Od Mazowsza oddzielała go granica, którą krzyżacka księga granic, przytoczona przez Plehna, opisuje jako „Die Scheidunge der Grenitcze, die do scheid die Masow und das Gebiete czum Lowterberge”, czyli granicę między Mazowszem a okręgiem lidzbarskim. Od ziemi michałowskiej okręg odróżniano: rejestry czynszowe z lat 1446, 1447 i 1451 wymieniają osobno „Gebiet Lauterberg” i Michelau. Ziemią michałowską nazywano pierwotnie, jak pisze Plehn, tylko mały obszar naprzeciw Brodnicy; według zachowanych źródeł dopiero w drugiej połowie XV wieku strona polska rozciągnęła tę nazwę najpierw na okręg lidzbarski, a potem na całą ziemię lubawską, którą już przed połową XVI wieku zaliczano do ziemi michałowskiej. Encyklopedia Warmii i Mazur umieszcza Lidzbark „na ziemi lubawskiej”, a jego początki wiąże z kasztelanią w Michałowie i ziemią michałowską; podobny pogląd polskiego historyka Kętrzyńskiego, że ziemia lubawska w XIII wieku podlegała kasztelanii michałowskiej, Plehn nazwał wnioskiem dość śmiałym, bo Kętrzyński nie podał na niego dowodu. Po śmierci Mikołaja Działyńskiego w 1542 roku władztwo lidzbarskie przejściowo oddzielono od starostwa brodnickiego, a od XVII wieku Lidzbark bywał nazywany osobną tenutą, czyli mniejszym dobrem królewskim.[2][3][8]
Nazwa miasta przeszła też na okolicę. W łacińskim tekście przywileju, znanym z przekładu zatwierdzonego w 1746 roku, mieszczanie dostają prawo połowu „in lacu magno sub civitate existente” — w wielkim jeziorze pod miastem, opisanym, a nie nazwanym; dziś to Jezioro Lidzbarskie. Nadleśnictwo, którego historia sięga 1874 roku, miało na mapie z 1894 roku obręb Lidzbark („wówczas Lautenburg”), a w 1945 roku powołano Nadleśnictwo Lidzbark. Pod koniec XIX wieku miasto należało do powiatu brodnickiego (Kreis Strasburg), 18 stycznia 1920 roku znalazło się w Polsce, w 1932 roku przyłączono je do powiatu działdowskiego, a w 1989 roku Wojewódzka Rada Narodowa w Ciechanowie włączyła do niego z gminy Lidzbark obszar sołectwa Cibórz o powierzchni 72,84 ha.[3][8][11][5][6][12]