Pytanie 1
Skąd się wzięła nazwa?
Pierwotna nazwa miasta była nazwą rzeki z dodanym określeniem ujścia. Oficjalna strona Łeby pisze, że miasto pierwotnie nazywano Lebemunde, i oddaje tę nazwę jako „Łebo ujścia”; Zygmunt Szultka, cytując relację Brüggemanna z 1784 roku, przy postaci Lebamünde dopisuje w nawiasie „Ujście Łeby”. Dzisiejsza nazwa to już sama nazwa rzeki. Kiedy odpadł drugi człon złożenia, z wykorzystanych tu źródeł nie wynika.[1][2]
Rzeka jest poświadczona wcześniej niż osada. Dokumentację hasła Łeba w Elektronicznym słowniku hydronimów Polski otwiera zapis ad Lebam fluvium z 1140 roku, a kolejne zapisy to Leba (1243–1250), super Lebam (1260), Lebe (1283) i Leba fluvius (1313). Pierwszą wzmiankę o samej miejscowości strona miasta datuje na 1282 rok, a prawa miejskie na 1357 rok.[3][1]
Proponowany źródłosłów nazwy rzeki jest rekonstrukcją. Jerzy Duma w przypisie do artykułu o nazwach jezior z 2012 roku podaje za Jürgenem Udolphem praindoeuropejskie formy *loib-ā : *leib- : *lib- o znaczeniu ‘wilgoć, płynąć’. Gwiazdka oznacza formę odtworzoną przez językoznawców, a nie słowo zapisane w jakimkolwiek tekście. Słownik hydronimów IJP PAN ma hasło Łeba w opracowaniu, bez części etymologicznej, i w literaturze wskazuje m.in. monografię Udolpha o polskich nazwach wodnych na tle hydronimii staroeuropejskiej oraz książkę Zbigniewa Babika o najstarszej warstwie nazewniczej na ziemiach polskich. Wywód od *leib- jest więc propozycją Udolpha, znaną tu z jednego przypisu Dumy: słownik hydronimów jeszcze jej nie rozstrzygnął, a co o nazwie piszą pozostałe prace z jego wykazu literatury, z wykorzystanych tu źródeł nie wynika.[4][3]
Od nazwy rzeki utworzono nazwę jeziora Łebsko. Duma podaje tę parę jako przykład zależności nazw jezior od nazw rzek, a słownik hydronimów notuje jezioro w 1252 roku jako lacum magnum Lebsco i w 1260 roku jako Lebzco — wcześniej niż pierwsza wzmianka o osadzie, którą strona miasta datuje na 1282 rok.[4][5][1]
Urzędową polską nazwę miasta ustaliło rozporządzenie Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z 12 listopada 1946 roku (M.P. 1946 nr 142 poz. 262). W wykazie stoi: Łeba, z końcówką przypadka II -by i przymiotnikiem łebski, powiat lęborski, dawna nazwa niemiecka Leba. Nazwy rzeki (Łeba w miejsce Leba Fl.) i jeziora (Łebsko w miejsce Leba See) ustalono osobno, rozporządzeniem z 1 października 1948 roku (M.P. 1948 nr 78 poz. 692). Po kaszubsku, według strony miasta, miasto także nazywa się Łeba.[6][7][8]
Dawne formy i ich kontekst
- 1140 — data dokumentu według słownika hydronimów; zapis dotyczy rzeki, nie osadyad Lebam fluvium
Pierwszy zapis w dokumentacji hasła Łeba w słowniku hydronimów IJP PAN, podany za pierwszym tomem Pommersches Urkundenbuch; Jerzy Duma podaje dla 1140 roku postać ad Lebam. To łacińska fraza z nazwą rzeki w bierniku (Lebam). Z hasła nie wynika, czy zapis pochodzi z oryginału dokumentu, czy z późniejszego odpisu.[3][4]
- wkrótce po 1357 roku — tak strona miasta datuje pieczęć; napisu z pieczęci nie przytaczaLebemunde
Pierwotna nazwa miasta według jego oficjalnej strony, podana przy opisie herbu z pieczęci: „w pieczęci miasta Lebemunde – Łebo ujścia, bo tak pierwotnie miasto było nazywane”. Strona oddaje ją jako nazwę rzeki połączoną z ujściem; nie podaje, na jakim dokumencie zachował się odcisk pieczęci.[1]
- 1470–1480 — datowanie według słownika hydronimów; Duma podaje 1470–80
- 1638 — inwentarz starostw bytowskiego i lęborskiego; wcześniej „na rzeczce Lieba” w lustracji z 1565 rokuna rzece Lieba
Zapisy polskojęzyczne: w lustracji województwa pomorskiego z 1565 roku i w inwentarzu starostw z 1638 roku rzeka nazywa się Lieba. Postać Łeba, z Ł, notuje dla rzeki w 1884 roku Słownik geograficzny Królestwa Polskiego („Łeba, Leba”).[3]
- 1784 — relacja Ludwiga W. Brüggemanna, znana tu z polskiego przekładu Zygmunta Szultki; odniesiona do przywileju z 1357 rokuLebamünde
W pierwszej opublikowanej informacji o przenosinach miasta Brüggemann pisał, że Łeba „pod nazwą Lebamünde” uzyskała miejskie wolności przywilejem z 1357 roku i leżała bliżej morza niż miasto z jego czasów. Szultka objaśnia nazwę w nawiasie jako „Ujście Łeby”. To postać z opracowania z 1784 roku, a nie z dokumentu lokacyjnego.[2]
Stopień pewności
Inne hipotezy
W wykorzystanych źródłach nie ma osobnej, konkurencyjnej hipotezy, którą należałoby postawić obok głównego objaśnienia.
Wyraźnie oddzielamy od ustaleń
Etymologia ludowa
W wykorzystanych źródłach nie odnotowano osobnego ludowego objaśnienia, które trzeba byłoby oddzielić od hipotez badawczych.
Pytanie 2
Czym jest ten obszar i jak ukształtowały się jego granice?
Nazwa należała najpierw do rzeki, potem do osady przy jej ujściu, wzmiankowanej według strony miasta w 1282 roku i lokowanej jako miasto w 1357 roku. Od około 1560 roku przechodziła na nowe miasto, zbudowane około 2 km od starego, więc „Łeba” oznaczała kolejno dwa różne miejsca, a samo ujście, od którego wzięła się nazwa, też zmieniało położenie.[3][1][2]
Miasto lokacyjne stało bliżej morza niż dzisiejsze. Zygmunt Szultka, przyjmując za środek miasta z czasów Brüggemanna kościół wzniesiony w latach 1591–1592 w miejscu dzisiejszej świątyni pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Mikołaja, umieszcza je około 2000 m od tego kościoła, w kierunku ruin pierwszego kościoła św. Mikołaja, w odległości około 1500–2000 m od brzegu morskiego, od którego oddzielał je wysoki las. Po tamtym mieście został fragment ceglanego muru kościoła św. Mikołaja przy ul. Turystycznej, a w pobliżu ruin kościoła archeolodzy szukali pozostałości po „Starej Łebie”.[2][1][9]
Ujście, od którego miasto wzięło nazwę, przesuwało się. Christian F. Wutstrack pisał w 1793 roku, w przekładzie przytoczonym przez Szultkę, że dawniej Łeba uchodziła do Bałtyku na zachód od zaginionego Lebamünde, a w jego czasach płynęła między dawnym Lebamünde a obecnym miastem. Szultka, na podstawie ustaleń komisji książęcej z 1558 roku, wnioskuje, że rzeka zmieniła ujście w kierunku miasta około 1530 roku, a strona miasta podaje, że w 1887 roku ujście przesunięto na zachód i ostatecznie uregulowano. Opisy położenia starej Łeby trzeba więc czytać z datą koryta: strona miasta pisze, że osada leżała przy lewym brzegu rzeki, a Szultka — że miasto lokacyjne stało na prawym brzegu ówczesnego ujścia.[2][1]
Przenosiny nie były jednym zdarzeniem. Strona miasta wiąże je ze sztormami z 1558 i 1570 roku, ale opisuje je w dwóch wersjach. W tekście o dziejach Łeby mieszkańcy postanowili zbudować nowe miasto około 2 km na południowy wschód po sztormie z 11 stycznia 1558 roku, a atak morza w 1570 roku zmusił do przeprowadzki ostatnich z nich. W kalendarium, opartym na przewodniku „Ziemia Lęborska”, sztorm ze stycznia 1558 roku zmusił mieszkańców do ucieczki w głąb lądu, a o budowie nowego miasta na wschód od ujścia rzeki postanowili oni po sztormie z 1570 roku. Szultka, korzystając m.in. z niewykorzystanych wcześniej materiałów komisji książęcej z 1558 roku, opisuje translokację jako kilkudziesięcioletni proces od około 1560 do około 1600/1610 roku, z wyraźną podcezurą w 1590 roku. Przyczyną nie był według niego jednorazowy kataklizm, lecz długotrwałe działanie morza i wichrów piaskowych oraz ambicje rodu Wejherów; mieszkańcy przenosili się w sąsiedztwo osady, którą Ernest Wejher nazwał „Nowym Dworem”, dziś Nowęcina. Polscy komisarze sejmowi zanotowali w 1638 roku, że mieszczanie siedzą na nowym miejscu „niewięcej, jak od lat 60”.[1][2]
Dziś nazwa oznacza rzekę oraz gminę miejską o powierzchni 14,8 km² w powiecie lęborskim i jej miasto, a w formie pochodnej trwa w nazwie jeziora Łebsko.[8][4]