Pytanie 1
Skąd się wzięła nazwa?
Słownik „Nazwy miejscowe Polski” wyprowadza nazwę Słupsk od podstawy *stl̥pъ z przyrostkiem *-ьsk- lub *-ьcь; w jego wykazie obok postaci Slupsk stoją m.in. de Slupc i de Sluptz z odpisów dokumentów z lat 1258 i 1284. Ta sama prasłowiańska podstawa, o pierwotnym znaczeniu ‘to co się stawia pionowo’, dała wyraz słup. W staropolszczyźnie słup oznaczał m.in. filar, pień drzewa, pal lub kół, a także ‘jakieś urządzenie związane z hodowlą ryb’; hasło Słupsk nie wskazuje, o które znaczenie chodziło w tej nazwie.[1][2][5]
Dwie średniowieczne odmiany nazwy słownik tłumaczy dwojakim rozwojem tej samej dawnej głoski *l̥: polskim, który dał -łu-, i pomorskim, który dał -oł-. W dokumentach sporządzanych w kancelariach polskich są formy z -łu-, w dokumentach z kancelarii pomorskich — z -oł-. Kazimierz Rymut opisywał to jako warianty Słupsk(o) i Stołp(a); postać Stolp urzędowy wykaz z 1946 roku podaje jako dawną nazwę niemiecką.[1][3][9]
Słownik IJP PAN z 2017 roku nie rozstrzyga, czy nazwę dała rzeka. Uznaje za niewykluczone, że nazwa miejscowa *Stołpa była formalnie równa nazwie wodnej *Stl̥pa, i stwierdza, że trudno ustalić, czy pierwotna była nazwa rzeki, notowana od 1209 roku, czy miejscowości. Samą rzekę dokumenty zapisują w obu odmianach: słownik hydronimów IJP PAN przytacza m.in. „Radunam et Stolpam rivos” z dokumentu datowanego na 1209 rok, znanego z kopii z 1260 roku, „fluuium Slupam” z dokumentu datowanego na 1278 rok, znanego z kopii z 1465 roku, i „in Stolpa” z 1281 roku. Postać Stolpa z 1209 roku Rymut zaliczał do zapisów nazwy miasta, a słownik hydronimów podaje ją wśród zapisów nazwy rzeki.[1][10][11][3]
Dawne formy i ich kontekst
- dokument datowany na 27 grudnia 1180; falsyfikat, tekst z notarialnego transumptu z 1422 rokuSlupsk
Nazwa stoi w formule „Datum in Slupsk” dokumentu, w którym książę Świętopełk zaświadcza arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, że kasztelania słupska od zawsze należała do jego diecezji. Wydawca Pommersches Urkundenbuch z 1868 roku uznał go za „arge Fälschung”, czyli grube fałszerstwo, przy którym wykorzystano dokument z 26 grudnia 1236 roku; słownik IJP PAN ujmuje rok 1180 w nawias, którym oznacza zapisy z kopii. Rok 1180 mówi więc, jaką datę nosi dokument, a nie kiedy nazwę zapisano: skoro fałszerz korzystał z dokumentu z 1236 roku, jego tekst jest późniejszy od najstarszych wiarygodnych zapisów z 1227 i 1236 roku.[4][1][5]
- 12 października 1227; najstarszy wiarygodny zapis, tekst poprawiony przez wydawcę według kopiariusza (matrykuły) klasztoru Belbukin paruo Ztolp
Dwa dokumenty wystawione tego dnia przez książąt Warcisława III i Barnima I dla klasztoru żeńskiego wymieniają wieś „in Ztolp minore” i „in paruo Ztolp”, czyli w małym Stolpie; wydawca Pommersches Urkundenbuch z 1868 roku czyta to jako nazwę ziemi, nie osady. Autentyczności tych dokumentów, inaczej niż przy dokumencie z 1180 roku, wydawca nie podważa; Ralf-Gunnar Werlich wymienia pod rokiem 1227 Barnima I jako pierwszego poświadczonego pana ziemi Ztolp, a Kazimierz Rymut notuje pod tym rokiem postać Stolp. Do Słupska zapis odnosi się według identyfikacji wydawcy: w grę wchodzą tylko dwie ziemie Stolp, na Pomorzu Tylnym i w Ukermarku, a wymienioną wieś odnajduje on pod Stolp na Pomorzu Tylnym. Christian Wilhelm Haken, piszący w 1772 roku, sądził natomiast, że „Stolp minus” nazywano gród w Ukermarku.[4][6][3][7]
- 15 maja 1236; najstarszy wiarygodny zapis nazwy grodu, tekst z notarialnego transumptu z 1422 rokude Slupsko
Wśród świadków dokumentu księcia Świętopełka występuje „Johanne castellano de Slupsko”, czyli Jan, kasztelan słupski; pod tym samym rokiem Werlich odnotowuje kasztelana grodu, a Rymut postać Slupsko. 26 grudnia 1236 roku książę wystawił dokument datowany „in Slupsk”, również znany z transumptu z 1422 roku; to z niego fałszerz dokumentu z datą 1180 przepisał wstęp.[4][6][3]
- 1276Stolpensis
Przymiotnik od Stolp w dokumencie Mściwoja II dla sołtysa Henryka z Würzburga: „sculteto civitatis nostro Stolpensis”, w pisowni przytoczonej przez Józefa Sporsa. Spors uznaje go za kolejną po 1269 roku wzmiankę źródłową o mieście lokacyjnym, a Werlich pod rokiem 1276 notuje sołtysa osady niemieckiej przy kościele św. Mikołaja.[8][6]
- 1565
Stopień pewności
Inne hipotezy
Nazwa grodu od nazwy rzeki?
Kazimierz Rymut w słowniku „Nazwy miast Polski” z 1987 roku zapisał: „Od nazwy rzeki pochodzi nazwa grodu”. Nazwa miejscowa była według niego w budowie równa nazwie rzecznej, a obok niej występowała formacja z przyrostkiem, utworzona od nazwy rzeki; ta druga się upowszechniła. Podobnie Werlich wywodzi nazwę ziemi i miasta od rzeki Stolpe, czyli Słupi, z zastrzeżeniem „wohl” (prawdopodobnie), i przytacza objaśnienie słupa jako jazu w rzece. Nowszy słownik IJP PAN tego wywodu nie potwierdza ani nie odrzuca.[3][6][1]
Słupsk znany już w 1013 roku?
Christian Wilhelm Haken, autor prac o dziejach Słupska z przedmową podpisaną 1 grudnia 1772 roku, pisał, że osadę znano pod nazwami Stolp, Stulp, Slup i Slupz już w 1013 roku, gdy książę Bolesław z Polski dotarł tylko do wsi Slup; w przypisie odsyłał do Micraeliusa. To relacja autora z 1772 roku o dawnym wydarzeniu, a nie zapis nazwy sporządzony w 1013 roku. Ani Rymut, ani słownik IJP PAN nie notują takiego zapisu; najstarszy zapis nazwy miasta u Rymuta to Slupsk z dokumentu datowanego na 1180 rok, który wydawca dokumentów pomorskich uznał za falsyfikat, a najstarsze wiarygodne zapisy pochodzą z lat 1227 i 1236.[7][3][1][4][6]
Wyraźnie oddzielamy od ustaleń
Etymologia ludowa
W wykorzystanych źródłach nie odnotowano osobnego ludowego objaśnienia, które trzeba byłoby oddzielić od hipotez badawczych.
Pytanie 2
Czym jest ten obszar i jak ukształtowały się jego granice?
Jako nazwa miejscowa należała najpierw do grodu nad Słupią i do ziemi, której gród był ośrodkiem, a potem także do miasta lokacyjnego, powstałego obok grodu po drugiej stronie rzeki. Gród stał tam, gdzie dziś jest kościół św. Ottona; zamek książąt pomorskich powstał dopiero w 1507 roku.[6][12][13]
Gród na wyspie w rozwidleniu Słupi istniał według archeologa Pawła Szczepanika prawdopodobnie już w 2. połowie IX i na początku X wieku, ale pisane wzmianki nazywające go castrum pochodzą dopiero z połowy XIII wieku. Kasztelana grodu wymieniono w 1236 roku. Nazwa grodu obejmowała też ziemię: wydawca dokumentów pomorskich z 1868 roku przytacza sformułowania „villam in Zlupensi dyocesi” z 1240 roku i „terram meam Slupsech” z 1248 roku.[13][6][4]
Dokument Mściwoja II z 1269 roku wymienia kapelana „in civitate ante castrum predictum”, czyli w mieście przed wspomnianym grodem. Werlich łączy tę wzmiankę z osadą na prawym brzegu, przed grodem, a Józef Spors z miastem lokacyjnym. Na lewym brzegu, przy kościele św. Mikołaja, powstała planowo założona osada niemiecka, której sołtysa wymieniono w 1276 roku, a w 1310 roku margrabiowie brandenburscy nadali jej prawo lubeckie. Spors uważał lokację z 1310 roku tylko za relokację i wskazywał przesłanki, które zdają się przemawiać za powstaniem miasta na samym początku drugiej połowy XIII wieku; B. Popielas-Szultka datowała trzynastowieczną lokację na prawie lubeckim na drugą połowę sierpnia 1265 roku.[8][6][13]
Nazwa miała imienników. Wydawca dokumentów pomorskich zauważa, że w XIV wieku miasto Stolp na Pomorzu Tylnym odróżniano od klasztoru Stolp nad Peeną pod Anklam dopiskiem in Pomerania. Urzędową polską nazwę Słupsk, z dopełniaczem Słupska i przymiotnikiem słupski, ustaliło zarządzenie Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z 7 maja 1946 roku, ogłoszone w Monitorze Polskim nr 44, poz. 85; jako dawną nazwę niemiecką wykaz podaje Stolp.[4][9]