Pytanie 1
Skąd się wzięła nazwa?
Związek z Harzem jest ustaleniem historyków, a nie zapisem z epoki: przywileje z 1335 i 1348 roku podają nazwę miasta, ale nie mówią, skąd ją wzięto. Atlas historyczny miast polskich wyjaśnia, że książę brunszwicki Luter, wówczas wielki szatny zakonu i komtur dzierzgoński, nadał osadnikom 96 łanów na prawie chełmińskim u ujścia Drwęcy do Jeziora Drwęckiego „z zamiarem założenia miasta Osterode” i że nazwa nawiązywała do dziedzicznej posiadłości książąt brunszwickich u podnóża Harzu. Strona miasta Osterode am Harz potwierdza, że przez trzy stulecia, do 1596 roku, rządzili nim książęta z brunszwickiej linii Grubenhagen, z rodu Welfów.[1][2][10]
Znaczenie nazwy Osterode objaśnia przypis atlasu, oparty na monografii Johannesa Müllera z 1905 roku: nazwa pochodzi od Rodung, „karczowanie”, i oznacza pola wykarczowane po stronie wschodniej. Müller pisał o „Rodung, ausgeholzte, urbar gemachte Stelle nach Osten hin” i zestawiał tę nazwę z utworzonymi od innych stron świata, jak Westerode i Suderode. Słownik etymologiczny w DWDS objaśnia czasownik roden jako ‘urbar machen, Wurzelstöcke herausreißen’, czyli przysposabiać ziemię pod uprawę, wyrywając karpy, ale o nazwach miejscowych, w tym o Osterode, nie mówi. Objaśnienie samej nazwy pochodzi więc od historyków, autora monografii miasta i autora atlasu; słownik potwierdza tylko znaczenie niemieckiego czasownika, a polskiego słownika nazw miejscowych wśród źródeł tego hasła nie ma.[1][2][11]
W przywołanych źródłach polskie postaci nazwy pojawiają się w XIX i XX wieku i nie układają się w jedną linię: słownik z 1886 roku ma męskie Ostród obok Ostródz, arkusz Wojskowego Instytutu Geograficznego datowany na 1923 rok podaje w nawiasie Ostród, arkusz z 1932 roku już Ostróda, a zarządzenie z 1946 roku utrwala Ostróda. Źródła te zestawiają polskie formy z niemiecką Osterode, ale żadne nie opisuje, jak z Osterode powstały Ostród i Ostróda ani skąd wziął się rodzaj żeński. Tego z nich nie wiadomo.[4][9][5][6][7]
Dawne formy i ich kontekst
- przywilej z 13 lipca 1335; pisownia z odpisu poświadczonego w 1599 roku, według wydania Johannesa Müllera z 1905 rokuOsterrode
Przywilej komtura Hartunga von Sonnenborn przypomina, że Luter z Brunszwiku jako komtur w Dzierzgoniu „außgab die Stad Osterrode genannt”, a mieszczan nazywa „Bürger von Osterroda”. Atlas historyczny zaznacza, że treść dokumentu z 1335 roku znana jest jedynie z kopii z 1599 roku, a Johannes Müller wydał go w 1905 roku z odpisu, który utożsamił z poświadczonym wtedy przez radę miasta; obie postaci pochodzą z tego wydania. Pisownię znamy więc z odpisu z 1599 roku, a nie z samego dokumentu z 1335 roku; czy kopista zachował pisownię oryginału, z tych źródeł nie wiadomo. Własny przywilej Lutra się nie zachował; jego treść znana jest z dokumentów z 1335 i 1348 roku.[2][1][7]
- 8 kwietnia 1356; postaci według wydania Johannesa Müllera z 1905 roku, gdy oryginał przechowywał cechOstirrode
Przywilej dla cechu piekarzy wystawił komtur, który tytułuje się „komthur zu Ostirrode”; atlas historyczny datuje sprzedaż czternastu ław chlebowych i czternastu szewskich na 8 kwietnia 1356 roku. Według Johannesa Müllera dokumenty z 1356 roku to najstarsze miejskie dokumenty zachowane w oryginale; w 1905 roku pergamin z pieczęciami komturstwa i miasta przechowywał cech, a gdzie jest dziś, przywołane źródła nie mówią. W wydaniu Müllera ten jeden tekst ma kilka postaci nazwy: Ostirrode, Ostirrodt, Ostirode, Osttrode i Osttrodt, więc pisownia nie była ustalona; Müller zauważał też, że dokumenty aż do XIX wieku często zapisują nazwę z podwójnym r. Wszystkie te postaci znane są tu tylko z jego wydania: atlas cytuje przywilej według nowszej edycji w „Preußisches Urkundenbuch” (t. 5, z. 1, 1969, nr 420), ale nazwy miasta z niej nie przytacza.[2][1]
- 1886; hasło słownikaOstród
„Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” (t. VII) opisuje miasto pod hasłem „Ostród al. Ostródz, po niem. Osterode in Ostpreussen”, a w tym samym artykule wylicza w powiecie „4 miasta (Ostród, Olsztynek, Miłomłyn, Dąbrowno)”. To postać męska; Encyklopedia Warmii i Mazur podaje ją jako dawną nazwę miasta („dawn. Ostród”). Polski przymiotnik poświadcza źródło starsze od słownika: w polskojęzycznym dodatku do „Osteroder Kreisblatt” z lat 1864–1865 ukazała się odezwa do gospodarzy „w Ostródzkim i Nidborskim powiecie”, znana z omówienia w „Komunikatach Mazursko-Warmińskich”.[4][7][8]
- 1932; tytuł arkusza mapyOstróda (Osterode)
Tak zatytułowany jest arkusz „Mapy taktycznej Polski” Wojskowego Instytutu Geograficznego (pas 34, słup 30) z 1932 roku: polska nazwa stoi na pierwszym miejscu, niemiecka w nawiasie. Na arkuszu tego samego obszaru, który opis katalogowy datuje na 1923 rok, układ jest odwrotny, „166. Osterode in Ost-Pr. (Ostród)”, i w nawiasie stoi jeszcze forma męska. Żeńska postać Ostróda występuje więc na polskiej mapie wojskowej już w 1932 roku, zanim 26 maja 1945 roku miasto przekazano polskiej administracji.[5][9][1]
- 7 maja 1946 (data zarządzenia); w życie weszło z dniem ogłoszenia, 19 maja 1946Ostróda
Zarządzenie Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z 7 maja 1946 roku „o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości”, ogłoszone w „Monitorze Polskim” nr 44 z 19 maja 1946 roku pod pozycją 85, ustaliło brzmienie Ostróda, dopełniacz Ostródy, przymiotnik ostródzki, powiat ostródzki, obok dawnej nazwy niemieckiej Osterode. Od dnia ogłoszenia w stosunkach publicznych wolno było używać tylko tej postaci. Samo zarządzenie nie mówi, skąd wzięto tę formę, i nie uzasadnia jej wyboru.[6]
Stopień pewności
Inne hipotezy
Nazwa przyniesiona przez osadników z Harzu
Część opracowań łączy nazwę nie z rodem komtura, lecz z osadnikami. W 1894 roku Ernst Wüst przytaczał za Adolfem Bötticherem zdanie, że miasto założyli saksońscy koloniści i że ma ono, jak Hohenstein (Olsztynek), „einen sächsischen Namen”; Johannes Müller w 1905 roku pisał, że nazwa świadczy o pamięci założycieli i osadników o środkowych Niemczech. Encyklopedia Warmii i Mazur podaje wprost, że z Osterode w górach Harzu „pochodzili pierwsi dolnosaksońscy osadnicy”. Atlas historyczny jest ostrożniejszy: pierwsi mieszkańcy „mogli pochodzić zarówno z gór Harzu, jak i z miast wcześniej założonych w Prusach”, a wśród nich nie wyklucza Prusów i Polaków. Pochodzenie osadników pozostaje więc hipotezą, a samą nazwę atlas wiąże z posiadłością książąt brunszwickich.[12][2][7][1]
Wyraźnie oddzielamy od ustaleń
Etymologia ludowa
Mieszkańcy Osterode am Harz, którzy wywędrowali na wschód
W 1894 roku Ernst Wüst, dyrektor miejskiego gimnazjum realnego w Ostródzie, zanotował za informacją dyrektora Naumanna, że w Osterode am Harz wciąż żyje podanie: „vor langer, langer Zeit” mieszkańcy tego miasta wywędrowali na wschód i założyli tam nowe Osterode. Johannes Müller w 1905 roku nie rozstrzygał, czy to „echtes altes Sagengut”, czy owoc „künstlich-wissenschaftlicher Befruchtung”, czyli uczonej sugestii, choć uważał, że „der Kern bietet Wahrheit”, bo środkowoniemieckie pochodzenie osadników zdradza miejscowa gwara. To podanie, nie źródło: przywileje z 1335 i 1348 roku mówią o nadaniu Lutra z Brunszwiku i nie wspominają o przybyszach z Harzu.[12][2]
Pytanie 2
Czym jest ten obszar i jak ukształtowały się jego granice?
W przywołanych źródłach nazwa pojawia się przy mieście lokowanym u ujścia Drwęcy do Jeziora Drwęckiego, obok krzyżackiej warowni na wyspie w delcie rzeki; dla samej warowni, wzniesionej według atlasu w 1270 roku, nie podają one zapisu nazwy z tamtego czasu. Od lat 1340–1341 nazwa należała także do komturstwa, w którego skład weszły m.in. Iława, Działdowo i Nidzica, później do starostwa i powiatu; dziś ta sama nazwa oznacza miasto, gminę wiejską Ostróda i powiat ostródzki.[1][7][13]
Początek miejsca jest datowany szacunkowo. Atlas historyczny podaje, że Krzyżacy wznieśli w 1270 roku drewniano-ziemną fortalicję na jedynej większej wyspie w zabagnionej delcie Drwęcy, ale w przypisie przytacza pogląd, że pierwotna fortalicja mogła istnieć w 1302 roku; Muzeum w Ostródzie pisze o drewnianym dworze zbudowanym „prawdopodobnie po 1270 roku”, od około 1300 roku siedzibie wójta zakonnego. Miasto otrzymało 96 łanów po obu stronach Drwęcy i stanęło na wyspie między ramionami rzeki a Jeziorem Drwęckim. Przywilej z 29 lipca 1348 roku zatwierdził sprzedaż miastu 8 łanów i 11 mórg i dokładniej opisał granicę jego ziem.[1][3]
Już w XIV wieku nazwa objęła obszar znacznie większy niż miasto. Komturstwo ostródzkie wydzielono w latach 1340–1341 w miejsce prokuratorstwa istniejącego co najmniej od 1332 roku; początkowo tworzyły je komornictwa w Iławie, Dąbrównie, Ostródzie i Działdowie, a później doszły Olsztynek, Wielbark i Nidzica. Muzeum w Ostródzie i Encyklopedia Warmii i Mazur podają jako datę utworzenia rok 1341. Atlas zalicza północną część ziemi ostródzkiej do Pojezierza Iławskiego i odnotowuje, że od XVI wieku okolice te określano jako Prusy Górne (Oberland).[1][3][7]
Po 1525 roku, gdy powstało lenne wobec Polski Księstwo Prus, zamek stał się siedzibą starostwa, a od 1818 roku miasto było siedzibą powiatu. „Słownik geograficzny” z 1886 roku opisuje „Ostródzki powiat” leżący między Warmią a Prusami Zachodnimi, z czterema miastami: Ostród, Olsztynek, Miłomłyn, Dąbrowno. Po plebiscycie z 11 lipca 1920 roku przyłączono z powiatu do Polski tylko trzy wsie: Lubsztynek, Napromek i Groszki; w okresie międzywojennym obejmował on 1551 km² i 167 miejscowości.[3][7][4][1]
Dzisiejsze miasto zajmuje według atlasu 1409 ha; jego obszar powiększono w 1977 roku o przysiółek Nowosiółki, Wałdowo, Morliny (bez PGR), Jezioro Kajkowskie i Zajerze. Tę samą nazwę nosi gmina wiejska Ostróda i powiat ostródzki, więc wzmianka o Ostródzie może dotyczyć miasta, gminy albo powiatu.[1][13][7]