Opis
W polu błękitnym czarna głowa gryfa bez korony, zwrócona w prawo heraldyczne, z dziobem srebrnym i językiem czerwonym; nad nią siedem srebrnych gwiazd pięcioramiennych ułożonych w półkole — „w układzie zakonu kartuzów”. Na tarczy jest sama głowa, nie całe zwierzę. Załącznik nr 5 do statutu gminy zapisuje herb językiem dekretu z 1923 roku („w niebieskim polu”, „czerwonym ozorem”) i nie podaje ani kierunku głowy, ani liczby ramion gwiazd — oba szczegóły pochodzą z rysunku w tym samym załączniku, na którym głowa jest zwrócona w lewo od widza, czyli w prawo heraldyczne.
Historia
Kartuzy dostały herb w 1923 roku, w tym samym roku co prawa miejskie. Wcześniej były wsią wyrosłą przy klasztorze kartuzów — od 1818 roku siedzibą powiatu, ale wsią. O prawa miejskie zabiegano już w 1906 roku, za rządów pruskich. W odpowiedzi na pismo zarządu gminy dyrektor Królewskiego Archiwum Państwowego w Gdańsku stwierdził 16 stycznia 1907 roku, że w zasobach archiwum nie znalazł dokumentu potwierdzającego istnienie pieczęci Kartuz, i uznał za prawdopodobne, że osada własnej pieczęci nie miała. Radził nawiązać w herbie do klasztoru, ale nie zalecał przejmowania starej pieczęci klasztornej z wizerunkiem Marii, bo ten wizerunek jest już w herbach wielu miast. Praw miejskich wtedy nie przyznano.
Po przyłączeniu Kartuz do Polski wojewoda pomorski 1 kwietnia 1920 roku poprosił starostów, prezydentów i burmistrzów miast o rysunki godeł i odciski pieczęci. Wójt kartuski, prosząc 13 kwietnia o prawa miejskie, prosił też o zgodę na „stare godło”: tarczę dzieloną, w jednym polu siedem srebrnych gwiazd na modrym tle — znak kartuzów — w drugim białą postać Najświętszej Marii Panny w raju na czerwonym; za rządów pruskich Maryję miał zastąpić czarny krzyż krzyżacki na złotym tle. Dowody historyczne, jak piszą opracowania, zaginęły, a gdańskie archiwum już w 1907 roku nie znalazło śladu pieczęci osady. Pismem z 5 września 1922 roku zarząd gminy, licząc na rychłe zaliczenie Kartuz do miast, poprosił o radę etnografa Izydora Gulgowskiego, a ten 29 września wskazał Aleksandra Majkowskiego, lekarza i pisarza mieszkającego w Kartuzach. Gmina zwróciła się do Majkowskiego 3 października 1922 roku. Jego projekt z pisemnym uzasadnieniem rada gminna przyjęła uchwałą z 31 stycznia 1923 roku, a 5 lutego decyzję wysłano do Warszawy.
Rozporządzeniem Rady Ministrów z 29 marca 1923 roku gminę wiejską Kartuzy zaliczono w poczet miast; weszło ono w życie 14 kwietnia 1923 roku. Dekretem z 10 lipca 1923 roku minister spraw wewnętrznych Władysław Kiernik, powołując się na rozporządzenie ministra byłej dzielnicy pruskiej z 31 marca 1920 roku o godłach, barwach i pieczęciach, „zgodnie z uchwałą Rady gminnej gminy Kartuzy z dnia 31 stycznia 1923r.” nadał miastu godło oraz barwy: niebieską, białą i czarną. Obowiązujący Statut Gminy Kartuzy, przyjęty uchwałą nr LXXIV/811/2023 Rady Miejskiej w Kartuzach z 25 października 2023 roku (Dz. Urz. Woj. Pomorskiego poz. 5039), powołuje się wprost na dekret z 10 lipca 1923 roku, a rysunek i opis herbu podaje w załączniku nr 5. Ten sam opis i ten sam rysunek miały statut z 20 grudnia 2019 roku (uchwała nr XXII/193/2019) i tekst jednolity z 2015 roku statutu uchwalonego 30 czerwca 2004 roku (uchwała nr XVI/262/04). Treść opisu jest ta sama co w dekrecie z 1923 roku.
Co znaczą godła
Herb mówi, skąd wzięło się miasto. Majkowski wyszedł od tego, że gmina „powstała na podkładzie dawnego klasztoru Kartuzów”, i sięgnął do godła zakonu: w niebieskim polu czerwona kula ziemska opasana srebrnym krzyżem, nad którą unosi się siedem srebrnych gwiazd. Z zakonnego znaku przejął kolor tarczy i gwiazdy — to samo robiły wcześniejsze projekty — ale obstawał przy zakonnym układzie gwiazd u góry tarczy, bo same gwiazdy są w godłach krajów, miast i rodzin pospolite, a kartuskie czyni je dopiero to położenie. Strona gminy tłumaczy siedem gwiazd legendą zakonu: gdy święty Brunon szedł z sześcioma towarzyszami do biskupa Grenoble Hugona, by ten wskazał mu miejsce pod klasztor, Hugonowi przyśniło się siedem gwiazd wskazujących drogę. Gwiazdy mają więc oznaczać zarazem siedmiu pierwszych braci i gwiazdy ze snu; pierwsza kartuzja powstała w 1084 roku. To opowieść, nie dokument, a w uzasadnieniu Majkowskiego gwiazdy są po prostu częścią godła zakonu. Brunon jest od 2002 roku patronem miasta.
Kulę z krzyżem Majkowski chciał zastąpić czymś charakterystycznym dla Kaszub. Propozycje z wcześniejszych projektów — czarny krzyż krzyżacki, wieżę kościoła kartuskiego, postać Matki Boskiej i postać mnicha kartuzjanina — odrzucił i dał głowę czarnego gryfa. Uzasadniał to tym, że czarny gryf bez korony jest godłem „starokaszubskiej ziemi” koło Białogardu nad Parsętą, skąd rycerze Świętopełka mieli bardzo wcześnie przynieść nazwę na dzisiejsze Kaszuby, i że czarny gryf był godłem województwa pomorskiego przed rozbiorami. Pierwsze twierdzenie list podaje bez źródła; drugie nie zgadza się z opisem, według którego gryf województwa pomorskiego z 1466 roku był czerwony na srebrnej tarczy. Brak korony odróżnia gryfa z herbu Kartuz od czarnego gryfa w koronie, który w ruchu kaszubskim przyjął się jako godło Kaszub. Dziób, przy czarnym gryfie złoty, Majkowski zmienił na srebrny, bo srebrne są gwiazdy kartuzów, a — jak pisał — „w jednej tarczy złoto i srebro nie uchodzą”. Czerwonego ozora w liście nie objaśnia. Z herbu wyprowadził też barwy miasta: niebieską od tła tarczy, białą od srebra gwiazd i dzioba oraz czarną — „kolor Gryfa Kaszubskiego”.