Mysia Wieża. Co w Kruszwicy jest legendą o Popielu, a co cegłą z XIV wieku?

Legenda: myszy są w najstarszym zapisie, Kruszwicy w nim nie ma

Najstarszy zapis o Popielu pochodzi z kroniki Galla Anonima, powstałej w latach 1113–1116, może w 1117 roku. Gall pisze, że Popiel rządził „w mieście Gnieźnie”, a chatę Piasta i Rzepki umieszcza na tamtejszym przedmieściu. Myszy są już w tej relacji, lecz kronikarz podaje je jako cudzą opowieść: „Opowiadają też starcy sędziwi”, że wypędzony Popiel był przez nie prześladowany, otoczenie przewiozło go na wyspę i broniło w drewnianej wieży, aż zginął zagryziony. Nazwy wyspy Gall nie podaje.^[1][2][3]

To ważna wskazówka: myszy nie są późnym dodatkiem, tylko częścią przekazu, który Gall zastał i od którego próbował się nieco zdystansować. Jacek Banaszkiewicz, autor studium o podaniu o Piaście i Popielu, nazywa zagładę złego władcy przez myszy dawnym, szerzej stosowanym narzędziem opowieści o usunięciu tyrana. U Galla winą Popiela jest niegościnność wobec przybyszów. Mistrz Wincenty Kadłubek, piszący na przełomie XII i XIII wieku, dopisał mu zbrodnię: władca wraz z żoną truje dwudziestu stryjów, a myszy ścigają go przez stawy, bagna, rzeki i płonące stosy aż na „niezwykle wysoką” wieżę. Wyspy już nie ma, nazwy miejsca wciąż brak.^[2][3]

Kroniki: jak Popiel trafił nad Gopło

Najwcześniejszy znany zapis łączący śmierć Popiela z Kruszwicą Banaszkiewicz wskazuje w śląskiej Kronice polskiej, zwanej też polsko-śląską, spisanej najpewniej w latach 80. XIII wieku i przypisywanej cystersowi Engelbertowi. Kronikarz streszcza Kadłubka, ale dodaje, że myszy dopadły ofiarę in insula Crusviciensi, na kruszwickiej wyspie. Zdaniem badacza tradycja zrodziła się najpewniej na Kujawach i była już wtedy utrwalona. Przypomina też, że gród spalono w 1271 roku, a po połowie XIII wieku podniósł się poziom Gopła i ośrodek znalazł się na wyspie; pyta, czy opowieść nie dopasowała się do tego krajobrazu.^[2]

W XIV wieku na kruszwickiej wyspie znów pojawia się wieża. Piotr z Byczyny w Kronice książąt polskich każe myszom dopaść Popiela „w wieży drewnianej”, choć, jak zauważa Banaszkiewicz, stała tam już wtedy wieża murowana za sprawą Kazimierza Wielkiego. Popiel mawia u niego: „jeśli tego czy tamtego nie zrobię, to zjedzą mnie myszy”, co badacz uznaje za pogłos XIV-wiecznej niemieckiej tradycji o arcybiskupie mogunckim Hattonie. Kronika wielkopolska przenosi śmierć tyrana do bardzo wysokiej wieży zamku kruszwickiego, altissima turris in castro Cruszvyciensi. W jednej i tej samej dwutomowej monografii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN o Kruszwicy tę kronikę datuje się dwojako: rozdział Banaszkiewicza umieszcza ją w drugiej połowie XIV wieku, zakończenie całości w drugiej połowie XIII wieku. Jan Długosz w XV wieku każe założyć Kruszwicę ojcu tyrana i czyni z niej najważniejszą stolicę.^[2][3]

Sama nazwa jest znacznie młodsza. W 1657 roku szwedzki inżynier Erik Dahlbergh zanotował w dzienniku, że była tu wieża, w której, jak piszą, myszy zjadły jakiegoś polskiego króla. Według tej samej monografii wieżę zaczęto nazywać Mysią, początkowo Myszą, na początku XIX wieku; nazwa była znana już w 1827 roku. Wersję Długosza przejął potem Józef Ignacy Kraszewski, a jego „Stara baśń” szeroko upowszechniła legendę.^[4][3]

Wykopaliska: gród, biskupstwo i zamek

Wojciech Dzieduszycki pisze, że badania w Kruszwicy mogły służyć także konfrontacji legendy ze źródłami archeologicznymi. Wynik: na terenie Wzgórza Zamkowego już w IX wieku istniało otwarte osiedle, ale gród zbudowano dopiero w drugiej połowie X wieku, a początki drewniano-ziemnych wałów przypadają na lata 70. tego stulecia. Grodu starszego tu nie było, choć Baliński i Lipiński w XIX wieku umieszczali w Kruszwicy panowanie Popiela II około 840 roku. Wcześniejszy gród, z przełomu IX i X wieku, stał w Mietlicy na południe od Kruszwicy; badacze dopuszczają, że było to centrum Goplan, wspomnianych przez Geografa Bawarskiego. Legenda związała się jednak, jak zauważa Banaszkiewicz, z młodszą, piastowską Kruszwicą.^{[4][3][5][2][6]}

Drugi trop jest kościelny. Bulla papieża Innocentego II z 4 czerwca 1133 roku wymienia na Kujawach dwa biskupstwa, z siedzibami w Kruszwicy i we Włocławku. Kruszwickie było prawdopodobnie krótkotrwałe, a diecezja ostatecznie ukształtowała się ze stolicą we Włocławku. Z tamtego czasu pochodzi romańska kolegiata św. Piotra, siedziba kapituły kruszwickiej, datowana na pierwszą połowę XII wieku; park krajobrazowy podaje lata 1120–1140. Józef Dobosz odrzuca natomiast przekaz Długosza, według którego diecezję kruszwicką założyli w 966 roku Mieszko I i Dobrawa.^[7][5][8][3]

Zamek przyszedł później i stanął na miejscu grodu. Kujawy wróciły do Korony po pokoju kaliskim z 1343 roku, a kronika Jana z Czarnkowa, w 1367 roku kanonika kruszwickiego, datuje budowę zamku na lata 1350–1355. Budowniczowie zniwelowali wzgórze i podnieśli je o około cztery metry, a murem otoczyli około 0,37 ha, dostawiając go do starszej, okrągłej wieży. W jednym z wykopów pod zamkiem wydzielono 18 poziomów osadniczych, od pierwszej połowy X do połowy XIV wieku.^{[10][9][3][5]}

Mury: jak czytać samą wieżę

Zacznij od dołu. Okrągła partia przyziemia jest ułożona warstwami z łamanych głazów narzutowych. Wiadomo, że jest starsza od zamku Kazimierza Wielkiego, bo mur zamku do niej dostawiono; jej wiek pozostaje jednak hipotezą. Maciej Małachowicz uważa ją za pozostałość mieszkalnej wieży grodu, powstałej zapewne w pierwszej połowie XIII wieku, a Dzieduszycki i Piotr Pawlak piszą o kamiennych resztkach wieży nobile castrum, drewnianego zamku poświadczonego w 1331 roku. Wyżej zaczyna się XIV-wieczny ceglany ośmiobok wpisany w okrąg. Drobne prostokątne otwory w cegle to otwory maczulcowe, ślady po rusztowaniu, a nie okna.^[11][10][13]

Najniższa kondygnacja mieściła loch głodowy; więźniów spuszczano do niego przez otwór w sklepieniu. W 1409 roku trafił tam Bernard, starosta bydgoski, który według Długosza wydał Krzyżakom Bydgoszcz i tamtejszy zamek. Ósmej kondygnacji z galerią obronną, raczej drewnianą niż murowaną, i ostrosłupowym dachem już nie ma; znamy ją tylko z dawnych przedstawień. Wieża spłonęła w 1657 roku, gdy Szwedzi, opuszczając Kruszwicę, podpalili zamek. Rozbiórka murów, którą Prusacy zaczęli w 1787 roku, dotarła do wieży; w 1802 roku naprawiono jej fundamenty, a dzięki remontowi z lat 1894–1896 udostępniono ją zwiedzającym. Zewnętrzne żelbetowe schody kręcone powstały po 1950 roku.^[11][10][12]

Na cegłach wieży i ocalałych murów przybysze wyryli imiona, nazwiska i inicjały; najstarszy zarejestrowany napis pochodzi z 1802 roku. To także warstwa historii tego miejsca: ślad wędrowców, którzy przybywali do Kruszwicy i nad Gopło.^[4]