Prawo chełmińskie. Jak przywilej dwóch miast z 1233 roku objął setki miejscowości?

Dokument: oryginał z 1233 roku nie przetrwał

Przywilej nosi datę 28 grudnia 1233 roku. Wystawili go wielki mistrz zakonu Hermann von Salza i mistrz krajowy Hermann Balk jako jeden dokument dla dwóch miast: Chełmna i Torunia. Audioprzewodnik toruńskiego zamku nazywa go kontraktem zakonu z mieszkańcami, a Zbigniew Naworski przypomina, że obejmował też ziemię chełmińską, a następnie całe państwo krzyżackie. Nawet data budzi spór: Guido Kisch bronił roku 1233, a Bogusz Wasik przywołuje nowsze badania, według których dokument wydano prawdopodobnie jeszcze pod koniec 1232 roku.^{[2][3][10][9][8][7]}

Oryginał spłonął w 1244 roku. Odnowienie wystawił 1 października 1251 roku Eberhard von Seyn, tym razem w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach, osobno dla każdego miasta. Toruński do II wojny światowej leżał w archiwum miejskim w Ratuszu Staromiejskim; Niemcy wywieźli go do kopalni Grasleben koło Hanoweru, po 1945 roku wrócił, a od 1959 roku jest w zasobie Archiwum Państwowego w Toruniu. W 2021 roku wpisano go na Listę Krajową Programu UNESCO „Pamięć Świata” jako najstarszy obiekt tamtej edycji. Egzemplarz chełmiński jest w Tajnym Archiwum Państwowym Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego w Berlinie.^[1][3]

Prawo: sądy, spadki i pieniądz

Prawo chełmińskie łączyło elementy prawa magdeburskiego i flamandzkiego oraz śląskiego prawa górniczego, a nawet nawiązywało do węgierskiej Złotej Bulli z 1222 roku. Kary miały być o połowę niższe niż w sądach opartych na prawie magdeburskim, a sąd wyższy w Chełmnie sprawiał, że w sprawach spornych nie trzeba było odwoływać się do Magdeburga. Karol Górski wskazywał na dowody z toruńskiego archiwum, że apelacje do Chełmna działały do 1458 roku; potem instancją odwoławczą była rada miejska Torunia.^[1][8]

Archiwiści uznają za bardzo nowatorskie przyjęcie w prawie spadkowym tak zwanej sukcesji flamandzkiej, która dopuszczała do dziedziczenia kobiety i krewnych w linii bocznej. Projekt rewizji prawa z lat 1552–1554 spotkał się z silnym oporem szlachty głównie z powodu zasad spadkowych przyznających córkom prawa na równi z synami, a wdowom po mężach zmarłych bezpotomnie połowę wspólnego majątku.^[1]

Przywilej ustanowił jednolitą monetę, a odnowienie z 1251 roku nazwało ją monetą chełmińską, obowiązującą „na całej ziemi”. Zwalniał ziemię chełmińską od cła i dawał prawo wyboru sędziego. Posiadacze dóbr na prawie chełmińskim, poza służbą wojskową, płacili na św. Marcina czynsz rekognicyjny: 1 denar koloński lub 5 denarów chełmińskich oraz 2 grzywny wosku rocznie. Nie wszystko działało tak, jak zapisano: regale złota i srebra nie weszło w życie, bo tych kruszców w Prusach nie było.^[2][9][8]

Jak z dwóch miast zrobiły się setki miejscowości

Liczba zależy od tego, kto liczy. Urząd Miasta Chełmna podaje, nie wskazując źródła, że od średniowiecza do końca XVIII wieku lokowano na tym prawie 225 miast oraz 1364 wsie i osady, a na jego liście są też miasta leżące dziś w Rosji i na Litwie. Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych pisze o ponad 220 innych miastach w państwie zakonnym, na Kujawach, w ziemi dobrzyńskiej, na Mazowszu, Podlasiu, a nawet w Siedmiogrodzie, o wsiach zaś tylko, że były liczne, między innymi na Warmii. Audioprzewodnik toruńskiego zamku mówi o kilkuset miastach w Polsce, na Litwie i Rusi, ale wlicza też reorganizacje, nie tylko lokacje.^[2][1][10]

Dróg było kilka. W pierwszej fazie zakon nadawał na prawie chełmińskim dobra ziemskie, choć każde nadanie mogło mieć własne warunki. Bywało, że miasto przejmowało je od innego: Tykocin otrzymał w 1425 roku prawa miejskie chełmińskie na wzór Łomży. W Prusach Królewskich król Kazimierz Jagiellończyk w 1476 roku uczynił je obowiązującym dla wszystkich mieszkańców, także szlachty, i stosowano je tam aż do rozbiorów. Przez stulecia prawo się zmieniało; za najważniejszą rewizję archiwiści uznają toruńską z 1594 roku.^[9][17][1]

Co dopisano później: od karty swobód do Złotych Prętów

Gdy kryzys państwa zakonnego, pogłębiony klęską grunwaldzką, prowadził do coraz jawniejszego łamania przywilejów poddanych, wielcy mistrzowie, deklarując wolę uszanowania prawa, odnosili je tylko do ziemi chełmińskiej, a nawet do samego Chełmna i Torunia. Guido Kisch, jeden z wydawców przywileju, uznał go za swoistą wielką kartę swobód wszystkich późniejszych stanów państwa krzyżackiego. Dziś Chełmno pisze o „konstytucji miejskiej”, a audioprzewodnik toruńskiego zamku o Chełmnie planowanym na stolicę państwa krzyżackiego. Sam dokument z 1251 roku nazywa Chełmno „miastem głównym i godniejszym od pozostałych”, a autorzy studium o początkach obu miast uważają, że to wyróżnienie prawdopodobnie odpowiadało tradycji ośrodka, od którego ziemia chełmińska wzięła nazwę.^{[9][1][2][10][4][11]}

Pamięć o przywileju ma też własne obrazy. W 1743 roku Jan Roszkowski wykonał dekorację Sali Sądowej chełmińskiego ratusza; w opisie tej sali Jerzy Kałdowski wymienia „portret fantastyczny”, na którym obok dwóch dostojników zakonu, wystawców przywilejów z 1233 i 1251 roku, najmocniej wyeksponowano księcia Culmusa, podpisanego jako pierwszy książę ziemi chełmińskiej. Współczesne Chełmno dokłada kolejne znaki: w 2021 roku ulica na odcinku drogi krajowej nr 91 dostała nazwę Aleja Prawa Chełmińskiego, a w 2023 roku rada miasta ustanowiła nagrody „Złote Pręty Chełmińskie”, ze statuetkami nawiązującymi do pręta i naborem ogłaszanym co roku 28 grudnia, w rocznicę lokacji.^{[5][6][3][16]}

Chełmno i Toruń: co zostało w terenie

Żadne z dwóch miast przywileju nie stoi dziś tam, gdzie stało w 1233 roku. Chełmno leżało wtedy w Starogrodzie, gdzie badania z lat 2016–2018 potwierdziły pierwszą lokację; później przeniesiono je 4,8 km na północny wschód. W dzisiejszym Chełmnie punktem wyjścia jest ratusz: do 1458 roku działał w nim sąd wyższy prawa chełmińskiego, a pręt chełmiński znajdziesz na jego zachodniej ścianie. Kałdowski podaje jego długość na około 432,5 cm, czyli 15 stóp po 28,8 cm, i pisze, że do około 1884 roku wisiał na zewnętrznej ścianie prezbiterium fary; miasto podaje około 4,35 m. Stopa 28,8 cm to według Wasika nowa miara chełmińska, a szereg domów odkryty w Starogrodzie rozmierzono jeszcze starą stopą 31,3 cm, równą wrocławskiej, którą przewidywało prawo chełmińskie. W muzeum, na wystawie „Dzieje Chełmna”, jest fotokopia chełmińskiego egzemplarza z 1251 roku.^{[7][3][4][6][14]}

W Toruniu warstwy czyta się z planu ulic. Pierwsze miasto założono przy przeprawie przez Wisłę w Starym Toruniu i w 1236 roku przeniesiono w górę rzeki, na obecne miejsce. Główną ulicą była wtedy dzisiejsza ul. Kopernika, prowadząca ku przeprawie w Starym Toruniu, a Rynek rozplanowano dopiero po 1251 roku. Nowe Miasto dostało w 1264 roku osobny przywilej lokacyjny, oba miasta połączono w 1454 roku, a Narodowy Instytut Dziedzictwa widzi w ich szachownicy ulic urbanistykę właściwą dla miast zakładanych na prawie chełmińskim. Ratusz Staromiejski z lat 1391–1399 łączył funkcje administracyjne, sądowe i kupieckie, a stanął w miejscu wcześniejszych budynków wagi i sądu. Archiwum, w którym toruński egzemplarz leżał do wojny, od 1960 roku mieści się przy placu Rapackiego.^{[14][12][13][1][15]}