Twierdza Boyen. Po co Prusom forteca na przesmyku między jeziorami?

Jeziora były zaporą, przesmyk jej słabym punktem

Wiesław B. Łach z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego pisze, że w czasie obu wojen światowych linia Wielkich Jezior Mazurskich przecinała drogi ze wschodu i zmuszała atakujących do obchodzenia jej między Pregołą a Węgorzewem. Między jeziorami były jednak przesmyki z drogami; według przewodnika „Szlak Fortyfikacji Mazurskich” ich zamknięcie od Węgorzewa do Pisza dawało zaporę dłuższą niż 80 km. Za najważniejszy punkt tej linii uważano przejście między Kisajnem a Niegocinem w Giżycku (do 1945 roku Lötzen).^[6][7]

Folder Urzędu Miejskiego w Giżycku przytacza gen. Karla von Grolmana, który już w 1817 roku nazwał Prusy Wschodnie najbardziej narażoną częścią państwa pruskiego i proponował umocnienie przesmyku. Inwestycji długo nie podejmowano, aby nie drażnić Rosji. Zmiana przyszła w latach 40. XIX wieku: na tronie zasiadł Fryderyk Wilhelm IV, stosunki z Rosją się pogorszyły, a ministrem znów został Hermann von Boyen, uważany za zwolennika wzmocnienia wschodnich granic.^[4]

Źródła podają różne daty. Według strony twierdzy król wydał rozkaz budowy na początku kwietnia 1843 roku, a wmurowanie kamienia węgielnego 4 września 1844 roku otworzyło właściwy etap prac. E-przewodnik po twierdzy podaje, że za koniec budowy oficjalnie uznano rok 1855; folder miasta wskazuje rok 1856. Łach datuje decyzję na kwiecień 1842 roku, a początek właściwych prac na rok 1847.^[1][3][4][6]

Kim był minister, od którego wzięła nazwę

Według Neue Deutsche Biographie Hermann von Boyen urodził się 23 czerwca 1771 roku w Kreuzburgu w Prusach Wschodnich, a zmarł 15 lutego 1848 roku w Berlinie. Od 1808 roku współtworzył ze Scharnhorstem reformę armii, a 3 czerwca 1814 roku został ministrem wojny. Za jego główne dzieło biografia uznaje ustawę z 3 września 1814 roku, która utrzymała po wojnie powszechny obowiązek służby i Landwehrę, czyli obronę krajową. Ministrem był znów w latach 1841–1847, a odchodząc, został feldmarszałkiem.^[5]

Opis trasy „Mur Carnota” na stronie twierdzy nazywa go największym zwolennikiem budowy fortecy na Wyspie Giżyckiej i, jak folder miasta, podaje, że sam wmurował kamień węgielny. W 1846 roku twierdza dostała nazwę Feste Boyen. Trzy bastiony noszą jego imiona: Hermann, Ludwig i Leopold, trzy pozostałe nazywają się Recht, Licht i Schwert, czyli Prawo, Światło i Miecz. Strona twierdzy wiąże te słowa z herbem generała, folder z rodowym zawołaniem, a Allgemeine Deutsche Biographie z 1876 roku z jego dewizą, opiewaną w jego pieśni na 25-lecie Landwehry.^[2][4][1][5]

Sześć bastionów, sucha fosa i mur Carnota

Folder miasta opisuje plan jako nieregularny sześciobok wpisany w okrąg o promieniu 316,34 m, z bastionem w każdym narożu. Obwód zamyka mur Carnota długi na 2303 m: ceglana ściana ze strzelnicami u stóp wału, przed rowem suchej fosy i przeciwwałem. Od strony fosy ma do 8 m wysokości, od środka, przy drodze straży, najwyżej 4 m, a na całej długości około 900 strzelnic. Według planów jedyny mokry odcinek fosy leżał przed Bramą Wodną.^[4][3][2]

Według opisu trasy Feste Boyen była artyleryjskim fortem zaporowym, a nie twierdzą z dużym garnizonem na długie oblężenie: ogniem miała zablokować przemarsz przez przesmyk, a w drugiej połowie XIX wieku miała około 100 armat typu 12 cm Kanone M 80 o zasięgu 8 km. Zarys bastionowy był wtedy przestarzały, a przewodnik po szlaku fortyfikacji tłumaczy jego wybór ukształtowaniem terenu. Także mur Carnota w chwili ukończenia był według opisu trasy raczej przeżytkiem.^[2][7]

Twierdza nie leży na jednym poziomie: najwyżej, na 147 m n.p.m., są wały śródszańca, zwanego też donżonem, bastion Miecz leży na 142 m, pozostałe fronty na 133–137 m. Śródszaniec tworzą bastiony Ludwig i Leopold, oddzielone od reszty wysokim wałem wewnętrznym z jedną poterną. Był ostatnim punktem oporu na wypadek wdarcia się wroga albo miejscem przygotowania kontrnatarcia.^[4][2]

Okrążenie w 1914 roku, odwrót w 1945 roku

Według folderu miasta pod koniec sierpnia 1914 roku wojska generała Paula von Rennenkampfa okrążyły Giżycko, a kolejne próby ataku na twierdzę się nie powiodły; przewodnik po szlaku fortyfikacji pisze o krótkim otoczeniu twierdzy. Strona twierdzy podaje, że w mieście zostało pod komendą pułkownika Bussego około 4000 żołnierzy; według folderu ich wypady sprawiły, że Rosjanie szacowali załogę na około 10 tys. Odwrót Rennenkampf zarządził 9 września. Łach dodaje, że we wrześniowej bitwie na linii jezior Niemcy wykorzystali także artylerię twierdzy.^[4][1][7][6]

Budowa Rejonu Umocnionego Giżycko, rozpoczęta w 1936 roku, odsunęła główne pozycje o około 10–12 km od miasta i obniżyła znaczenie twierdzy. Łach opisuje, że 26 stycznia 1945 roku Rosjanie przeszli po lodzie jezior na południe i na północ od twierdzy i wyszli na tyły obrońców; według niego walki w jej rejonie trwały cały dzień, a wieczorem Niemcy dostali rozkaz odwrotu. Strona twierdzy podaje natomiast, że opuszczono ją bez walki.^[4][6][1]

Po wojnie twierdzę przejęło Wojsko Polskie, które według e-przewodnika zostało tu dwanaście lat. Potem działały w niej zakłady spożywcze; strona twierdzy pisze o przekształceniach, dużych zniszczeniach i nowych budynkach niepasujących do obiektu. Majdan w 1963 roku zaadaptowano na zakłady drobiarskie, a zakłady serowarskie w Bastionie Hermann działały do 2015 roku. Większość zakładów zlikwidowano na początku lat 90., a resztę terenu przejęło Towarzystwo Miłośników Twierdzy Boyen i przystosowało do zwiedzania. Twierdza figuruje w rejestrze zabytków.^[3][1][4][8]

Jak czytać twierdzę na spacerze

Zacznij od Bramy Giżyckiej, najsilniej umocnionej, bo zwróconej na wschód. Tworzą ją dwie poterny, czyli przejścia pod wałami, rozdzielone suchą fosą i murem Carnota. Poterna w przeciwwale prowadzi do bramy łukiem, który nie pozwalał strzelać na wprost. Między poternami wybrzusza się kaponiera w kształcie litery U, budowla do ognia bocznego w dwóch przeciwnych kierunkach, wzdłuż muru i fosy. W sklepieniu głównej poterny tkwi granitowy zwornik z datą 1848, a na wewnętrznym czole bramy medalion z popiersiem Boyena.^[4][2][3]

Na koronie wałów mijasz stanowiska artylerii: zagłębienia na działa i obsługę, rozdzielone wałami, z magazynkami amunicji zamykanymi stalowymi drzwiczkami. W obwodzie widać dwa sposoby obrony fosy: przy bastionach Ludwig i Leopold z bliźniaczych kaponier w kształcie litery V, wysuniętych przed mur i rozdzielonych jego odcinkiem zwanym kleszczami, a przy bastionach Hermann i Światło z kojców artyleryjskich w barkach bastionów. W Bramie Wodnej, z datą 1853 na zworniku, zachowano fragment kanału jako basen z mostem zwodzonym; kanał do Niegocina przestał działać w 1868 roku, gdy brzegiem jeziora poprowadzono kolej. Przed Bramą Prochową rawelin jest nieczytelny, bo stoi na nim widownia amfiteatru, ale dwie półkaponiery rawelinowe są odsłonięte.^[3][2]

Folder miasta przypomina, że przed I wojną światową usunięto drzewa wokół twierdzy, co pozwalało obserwować teren na odległość do 20 km; dziś znów rosną. Rozległy majdan to miejsce, z którego brano ziemię na wały, a część placu miała być portem dla barek. Dwa spichlerze przywiezione w 1849 roku z wyspy Czarci Ostrów na Śniardwach, gdzie stał Fort Lyck, spłonęły w latach 1996–1997.^[4][3]