Pytanie 1
Skąd się wzięła nazwa?
Udokumentowane są przede wszystkim zapisy nazwy, a nie jej znaczenie. Siegfried Rühle, który w 1929 roku ogłosił studium o średniowiecznym mieście razem z tekstami jego dokumentów, uznał za najstarsze pewne wiadomości o Heli te z XIV wieku, a akapit o nazwie otworzył stwierdzeniem, że jej znaczenia nie wyjaśniono do końca. Przywilej z 1378 roku i listy rajców z XV wieku pokazują nazwę używaną i dla miasta, i dla ziemi na półwyspie; Ellwart ujmuje to krótko: nazwa Hel odnosiła się zarówno do miasta, jak i do mierzei.[2][1]
Barbara Ellwart wylicza kilka objaśnień nazwy i nie wskazuje, które uważa za trafne; do ukształtowania terenu odsyła wywód Jerzego Tredera z Uniwersytetu Gdańskiego. Treder uznał Hel za nazwę topograficzną „równą rzecz. hel, który jest dawną pożyczką germańską”, a ten zapożyczony wyraz zestawiał z hyl, „cypel ziemi w wodę wchodzący”, i z wyrażeniem chyl nadmorski, „góra nadmorska”; kaszubskie hyl albo chyl to według Ellwart „miejsce wzniesienia, odkryte od wiatrów”. Wcześniej, w słowniku etymologicznym z 1927 roku, Aleksander Brückner zestawił hyl, „miejsce odkryte”, z hel i Hela.[1][4]
Rok 1198 podają serwis miasta, według którego Hel występuje w dokumentach duńskich już w 1198 roku, i Ellwart, dla której pierwszą zachowaną nazwą jest Gellen z 1198 roku, odnosząca się do osady rybackiej; żadne z tych opracowań nie wskazuje dokumentu. Rühle, pisząc, że już pod koniec XII wieku wzmiankowane są opłaty od handlu śledziami „im Gebiete Gellen”, odsyła do dwóch dokumentów z 1198 roku w „Pommerellisches Urkundenbuch”. Wydawca tego zbioru, Max Perlbach, umieszcza Gellen koło Świecia: w nadaniu księcia Grzymisława dla joannitów, wystawionym w Świeciu 11 listopada 1198 roku, provincia Jatlunensis to według niego Gellen, jak w jego czasach nazywano po niemiecku wieś Biała na północny wschód od Świecia, a w indeksie Gellen figuruje jako wieś koło Świecia. Najstarsze pewne wiadomości o Heli Rühle datuje na XIV wiek.[5][1][6][2]
Dawne formy i ich kontekst
- przywilej z 19 sierpnia 1378; tekst znany z pergaminowego odpisu z początku XV wieku, bo oryginał zaginąłheyle
Wielki mistrz Winrich von Kniprode nadaje w Malborku „unsern getruwen Burgern und Inwoner unser stat zue heyle” prawo lubeckie, a także wolny wyrąb i wypas „von dem orte heyle an” aż po Heisternest. Ta sama postać nazywa więc miasto i miejsce, od którego liczono jego uprawnienia na półwyspie. Barbara Ellwart, za językoznawcami z Uniwersytetu Gdańskiego, podaje dla 1378 roku postać Hela; w odpisie ogłoszonym przez Rühlego stoi heyle.[2][1]
- 1413, według RühlegoOlden Hela
Rühle wskazuje wzmiankę o wikariuszu w „Olden Hela”, czyli w Starym Helu, i zauważa, że takie określenie zakłada istnienie nowego Helu. Nowa osada rybacka powstała przed bramami dawnego miasta, według niego najwyraźniej jeszcze przed 1400 rokiem.[2]
- XV wiek; listy i dokumenty samego miastaHeel
Według Rühlego rajcy w listach i dokumentach z XV wieku niemal zawsze nazywają swoją ziemię Heel, a pod koniec stulecia sporadycznie pojawia się pisownia Heyle lub Hele. Nazwa odnosi się tu do ziemi, a nie tylko do zabudowy miasta.[2]
- 1490; opracowanie nie wskazuje dokumentuHel (do Helu)
Postać, którą Barbara Ellwart przytacza za językoznawcami z Uniwersytetu Gdańskiego razem z odmianą do Helu; ta sama odmiana jest dziś poprawna w odniesieniu do miasta. Z 1565 roku Ellwart podaje postać do Helia.[1]
- XVI wiek: kronika Szymona Grunaua, w tytule „anno 1526”; rok 1219 dotyczy w niej wspólnych studiów w Paryżu, które wydawca uznaje za dodatek kronikarzainsula Hela
Grunau opowiada, że burza zniosła statek legata, który z relikwiami płynął z Lubeki na Gotlandię, „an eine insula Hela genant, stossende an Pommeren” — na wyspę zwaną Hela, przylegającą do Pomorza; w kronice dzieje się to dopiero wtedy, gdy Synebaldus, z którym duński królewicz studiował w Paryżu, jest już papieżem Innocentym IV. Wydawca kroniki zaznacza, że źródło Grunaua nie wspomina ani Lubeki, ani Gotlandii, a zamiast Heli podaje port gdański, i w przedmowie przestrzega przed używaniem kroniki jako źródła do czasów sprzed początku XVI wieku. Rühle nazywa Grunaua wysoce niewiarygodnym, a o wyspie przylegającej do Pomorza pisze, że to półwysep.[3][2]
Stopień pewności
Inne hipotezy
Nazwa skandynawska
Rühle pisał w 1929 roku, że nowsze próby wyjaśnienia zwykle unikają podania dokładnego znaczenia; poprzestaje się na przykład na stwierdzeniu, że Hela jest nazwą skandynawską, jak Heisternest, wywodzone z Osternese, czyli wschodniego cypla, oraz Rixhöft i Oxhöft. Odsyłał przy tym do „Geschichte der Kaschuben” Lorentza z 1926 roku. Za nieco śmiałe uznał zestawienie Förstemanna, który, mylnie biorąc Helę za wyspę, łączył ją z germańskim Halja; słowo to, jak pisał Förstemann, zdaje się oznaczać miejsce ukrycia lub pochówku, a dopiero z tego znaczenia miało się rozwinąć znaczenie krainy zmarłych i nordyckiej Hel. Sam Rühle uważał za pewne, że nazwa nie jest słowiańska, i wskazywał, że przemawiają za tym wywód Kleczkowskiego oraz najstarsze formy z XV wieku; co nazwa znaczy, nie rozstrzygał.[2]
Wydma
Rühle przytacza Kleczkowskiego, który w 1926 roku łączył Helę z dolnoniemieckim hael, „wydma”. Barbara Ellwart przypisuje podobny wywód, od hael w znaczeniu „góra wydmowa”, Henrykowi Ułaszynowi. Oba warianty wiążą nazwę z wydmami.[2][1]
Pięta i dawne domysły
Porównanie z piętą ma długą historię. Według Rühlego już w XVIII wieku Samuel Schelwig łączył Helę z duńskim Heel, oznaczającym piętę, bo położenie lądu miało przypominać tę część stopy; Ellwart podaje, że Stanisław Rospond wywodził nazwę od anglosaskiego słowa oznaczającego piętę, rozumianego jako przenośnia. W XVIII wieku Daniel Gralath wiązał Helę z Herulami; inni łączyli ją z Alweonami lub Helweonami albo z greckim słowem oznaczającym bagno. Za poważniejsze od tych XVIII-wiecznych domysłów Rühle uznawał próby nowszych etymologów.[2][1]
Las, księżna, jaskinia
Bolesław Ślaski, jak podaje Ellwart, łączył nazwę z górnołużyckim hoła, „las”, z imieniem legendarnej księżnej pomorskiej Heli, a nawet z niemieckim Hohle, „jaskinia”, bo żegluga przy cyplu była niegdyś niebezpieczna. Ellwart wymienia te propozycje wśród wielu innych, zaznaczając, że rzadko która nazwa ma tyle interpretacji etymologicznych.[1]
Wyraźnie oddzielamy od ustaleń
Etymologia ludowa
Piekło rozbitków
Rühle odnotował, jako podobne do zestawienia Förstemanna, objaśnienie, według którego Hela miała się łączyć ze staroniemieckim Heel w znaczeniu „piekło”, bo na tym brzegu łupiono rozbitków; jako jego źródło wskazał opis półwyspu Carla Girtha z 1891 roku. Ellwart wspomina skojarzenie z Hel, władczynią nordyckiej krainy zmarłych. Baśń Krzysztofa Wójcickiego, którą serwis miasta zamieszcza wśród legend o Helu, splata te wątki: wyspą rządzi w niej książę o tym samym imieniu, a niektórzy przybysze, zapewne z powodu sztormów, nazywają ją Holle, czyli piekłem. Uzasadnieniem jest tu opowieść o rozbitkach i sztormach, a nie analiza dawnych zapisów.[2][1][7]
Pytanie 2
Czym jest ten obszar i jak ukształtowały się jego granice?
W średniowieczu nazwa Hel obejmowała zarówno miasto, jak i ziemię na półwyspie, a samo miasto zmieniło miejsce: dzisiejszy Hel stoi tam, gdzie powstał Nowy Hel, osada rybacka przed bramami dawnego miasta. Urzędowo Hel jest dziś tylko nazwą miasta, a półwysep nazywa się Mierzeja Helska, choć potocznie mówi się o nim Hel albo Półwysep Helski.[2][1][5][8]
Stary Hel, po niemiecku Alt-Hela, leżał po wewnętrznej, zatokowej stronie półwyspu; Ellwart i serwis miasta umieszczają go około 1,5 km na zachód od dzisiejszego centrum, z kościołem Najświętszej Marii Panny, ratuszem, szpitalem i placami targowymi, a Rühle — przy wysuniętym cyplu w połowie drogi do Heisternest. Rühle opisuje, jak rybacy z podupadającego gospodarczo miasta osiedlali się przed jego bramami, „am Vorstrande”, gdzie najwyraźniej jeszcze przed 1400 rokiem powstał Nowy Hel. Kościół św. Piotra w nowej osadzie jest wzmiankowany w 1417 roku; według serwisu miasta to ta sama świątynia, w której działa dziś Muzeum Rybołówstwa, a muzeum podaje, że początki budynku sięgają XV wieku.[2][1][5][9]
Kres Starego Helu źródła datują różnie. Rühle pisze o pożarze, który w 1572 roku całkowicie zniszczył miasto, a serwis miasta — o spłonięciu kościoła Najświętszej Marii Panny w 1570 roku i o zniszczeniu Starej Heli przez Szwedów w 1629 roku, po którym jej już nie odbudowano. Z Helem wiąże się też podanie o bogatym mieście pochłoniętym przez morze w Zielone Świątki za karę za bezbożność; Rühle zalicza je do przekazów, które nie wytrzymują krytyki, a serwis miasta przypomina, że o Starym Helu mówi się jako o „Polskiej Atlantydzie”.[2][5]
Miasto rządziło się prawem lubeckim, ale daty jego założenia nie da się ustalić. Ellwart podaje, że lokacja nastąpiła prawdopodobnie przed 1266 rokiem, za Świętopełka II, a Rühle zakładał tylko, że stało się to w XIII wieku, zanim Pomorze Gdańskie przejęli krzyżacy. W 1351 roku akt założenia bractwa św. Katarzyny wymienia już wójta, burmistrza i radę, a przywilej z 1378 roku Rühle uważa za potwierdzenie dawnych praw, nie za akt założenia. Już w XIV wieku do miasta należał obszar od południowego cypla na zachód, który w najdawniejszych czasach obejmował trzy wsie: Walderb, Heisternest i Nickelsdorf. Od 1526 do 1857 roku miasto wraz ze wschodnią częścią półwyspu należało do terytorium Gdańska; prawa miejskie utraciło w 1872 roku.[2][1][5]
Niemiecka postać nazwy brzmiała Hela: pod tym hasłem leksykon miejscowości Meyersa notuje miejscowość z opisem „Fl. (Seebad) u. Gut”, czyli między innymi z kąpieliskiem morskim, w powiecie puckim prowincji Prusy Zachodnie. Polska nazwa nie jest jednak powojenna: postać Hel poświadczono w 1490 roku, a półwysep przypadł Polsce na mocy traktatu wersalskiego, który wszedł w życie 10 stycznia 1920 roku. Fragmenty przewodnika Mieczysława Orłowicza z 1924 roku, cytowane w serwisie miasta, używają jeszcze polskiej formy żeńskiej: Hela, Stara Hela.[10][1][11][5]
Dziś nazwy są rozdzielone urzędowo: Hel to nazwa miasta, a mierzeja nazywa się oficjalnie Mierzeja Helska. Przed II wojną światową używano nazw Półwysep Helski i półwysep Hel i obie przetrwały w mowie potocznej, stąd „jadę na Hel” mówi się i o mierzei, i o mieście. W odniesieniu do miasta Ellwart uznaje za poprawne formy „do Helu” i „w Helu”. W kaszubszczyźnie notowano postacie Hel, El, Ela i Ejla oraz przymiotniki helski, elski, ejlski.[1]