Pytanie 1
Skąd się wzięła nazwa?
Nazwę Giżycko wprowadził akt administracyjny, a nie zwyczaj mieszkańców. Zarządzenie Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z 7 maja 1946 roku ustala „w brzmieniu polskim nazwy oraz pisownię miejscowości”; w jego tabeli stoi Giżycko, dopełniacz Giżycka, przymiotnik giżycki, powiat giżycki i dawna nazwa niemiecka Lötzen, a § 2 pozwala w stosunkach publicznych używać tylko tego brzmienia. Akt nie uzasadnia wyboru i nie wymienia ani Leca, ani Łuczan, a skorowidz nazw województwa olsztyńskiego z 1951 roku zalicza Giżycko do nazw w brzmieniu nadanym przez Komisję Ustalania Nazw Miejscowości. Dlaczego odrzucono Łuczany, dokumenty te nie mówią; Agnieszka Karpowicz pisze, że uznano wtedy, iż określenia typu Lec czy Łuczany „są zamaskowaną nazwą niemiecką”.[1][12][9]
Nazwa upamiętnia Gustawa Gizewiusza. Encyklopedia Warmii i Mazur podaje, że komisja zmieniła nazwę Łuczany na Giżycko „w celu upamiętnienia Gustawa Gizewiusza (Giżyckiego)”, a serwis miasta, że miano pochodzi „od spolszczonej formy nazwiska” ewangelickiego kaznodziei i działacza ruchu mazurskiego. Według biogramu w tej encyklopedii Gizewiusz urodził się 21 maja 1810 roku w Piszu, w 1828 roku ukończył gimnazjum w Ełku, studiował teologię w Królewcu, a od 1835 roku do śmierci 7 maja 1848 roku był polsko-ewangelickim kaznodzieją w Ostródzie; występował przeciwko germanizacji i opowiadał się za utrzymaniem języka polskiego w szkołach. Biogram nie wymienia Lötzen wśród miejsc jego życia, a Agnieszka Karpowicz pisze, że pastor mieszkał później w Lecu; przejrzane źródła tej rozbieżności nie wyjaśniają. Jako powód nadania nazwy Encyklopedia podaje upamiętnienie pastora, a nie jego związek z miastem.[2][8][9]
Podstawą nazwy jest polska postać nazwiska. Biogram umieszcza narodziny Gizewiusza „w częściowo zgermanizowanym polskim rodzie Giżyckich”, a Agnieszka Karpowicz pisze, że posługiwał się on zlatynizowaną wersją nazwiska Giżycki. Grzegorz Jasiński, omawiając rodowód spisany przez Hansa-Heinricha Giseviusa, podaje, że Giżyccy herbu Gozdawa przybyli do Prus Książęcych z Mazowsza w połowie XVI wieku i że z ich linii ełcko-ostródzkiej wywodził się Gustaw Gizewiusz; Emilia Sukertowa-Biedrawina dodaje, że pastor używał pieczęci z herbem Gozdawa. Nazwa miasta wychodzi więc od polskiej postaci nazwiska, a nie od zlatynizowanej, którą posługiwał się sam pastor.[2][9][13][14]
Udokumentowane jest, jak nazwa Lötzen przeszła z zamku na miasto, ale nie to, co znaczyła. Ernst Trincker pisał w kronice z 1912 roku, że to, skąd zamek wziął nazwę, „ist in Dunkel gehüllt”; za ważne dla wyjaśnienia uznał, że Polacy zapisywali ją i nadal zapisują jako „Lec”, choć polskie pochodzenie samej nazwy Lötzen uważał za mało prawdopodobne. Wojciech Guzewicz pisze po prostu o dwóch nazwach używanych przez wiele lat: niemieckiej Lötzen i polskiej Lec. Znaczenia żadnej z nich przejrzane źródła nie podają.[4][11]
Dawne formy i ich kontekst
- 12 marca 1340; pisownia za cytatem u Białuńskiego, nie z wglądu w wydanie dokumentuLezcen
Najstarszy datowany zapis nazwy w przejrzanych źródłach. Grzegorz Białuński pisze, że o zamku „wiadomo na pewno, że istniał w 1340 r.”, bo w tym roku, przy wystawieniu dokumentu lokacyjnego dla Kiemławek Wielkich koło Barcian, wspomniano pierwszego urzędnika — „provisore in Lezcen” o imieniu Erwin. Regest tego dokumentu w „Virtuelles Preußisches Urkundenbuch” podaje datę 12 marca 1340 roku, ale urzędnika nie wymienia, więc samą pisownię Lezcen znamy tylko z cytatu u Białuńskiego.[5][6]
- bez daty; około 1340 to data budowy zamku, nie zapisu tej postaciLoetzen (Loetzenburg)
Tak Grzegorz Białuński w 1993 roku podaje nazwę krzyżackiego zamku, przy którym wyrosło późniejsze miasto, pisząc, że zwano go tak „w źródłach”, ale nie wskazuje, w którym dokumencie i kiedy pada każda z tych postaci. Serwis miasta i Encyklopedia Warmii i Mazur datują na około 1340 rok budowę zamku, a nie zapis tej nazwy; zapis datowany na 1340 rok ma postać Lezcen.[7][8][3][5]
- 1475 — data zachowanego dokumentu, z którego opracowania nie cytują nazwy; osada jest starszaNeuendorf (Nowa Wieś)
Nazwa wsi lokowanej przy zamku. Zachowany dokument z 1475 roku zmieniał jej prawo z magdeburskiego na chełmińskie, więc wieś istniała już wcześniej; serwis miasta pisze, że zaczęła powstawać w połowie XV wieku, a założyli ją osadnicy z Mazowsza. Białuński podaje obie postacie nazwy, nie mówiąc, jak zapisano ją w samym dokumencie.[7][8][3]
- przed 1612; kronika nie datuje zapisów osobno, postać Leczen Białuński odnosi do XVI wieku
- poświadczona w XIX i XX wieku (przymiotnik w tytule „Gazeta Lecka”, 1875–1892; kronika z 1912 roku); najstarszego zapisu źródła nie podająLec
Polska, mazurska nazwa miasta, używana obok niemieckiej Lötzen. Marcin Gerss wydawał tu w latach 1875–1892 polskojęzyczne pismo „Gazeta Lecka”, a Trincker pisał w 1912 roku, że Polacy zapisywali nazwę i nadal zapisują jako „Lec”. Tej postaci używają też historycy, pisząc o dziejach Lecu (Giżycka), a zaraz po wojnie tak właśnie nazywano miasto.[8][4][7][3]
- przewodnik z 1923 roku; jako nazwę miasta przyjęto ją od sierpnia 1945 rokuŁuczany
Przewodnik Mieczysława Orłowicza, wydany we Lwowie w 1923 roku i cytowany przez Agnieszkę Karpowicz, opisuje „miasto Lec (Lötzen) zwane też Łuczany”, więc ta forma krążyła przed wojną. Serwis miasta podaje, że od sierpnia 1945 roku przyjęto ją jako „inną wersję” nazwy Lec, a biogram Gizewiusza w Encyklopedii Warmii i Mazur notuje obok niej wariant Łoczany. Co miała znaczyć, przejrzane źródła nie wyjaśniają.[9][10][8][2]
- 7 maja 1946 (data zarządzenia); w życie weszło z dniem ogłoszenia, 19 maja 1946Giżycko
Obecna nazwa w akcie, który ją urzędowo ustalił, razem z dopełniaczem Giżycka i przymiotnikiem giżycki: w zarządzeniu ministrów administracji publicznej i ziem odzyskanych, ogłoszonym w „Monitorze Polskim” nr 44 z 19 maja 1946 roku pod pozycją 85. Datę samej uchwały Komisji Ustalania Nazw Miejscowości źródła podają różnie i żadne nie przytacza jej protokołu: Wojciech Guzewicz pisze, że nazwę uchwalono „4 mara 1946 r.” — z błędem druku, który może stać zarówno za marcem, jak i za majem — a serwis miasta podaje sierpień 1946 roku, późniejszy niż zarządzenie.[1][11][8]
Stopień pewności
Inne hipotezy
Domysły z kroniki z 1912 roku: rycerz, inne miasto, ostatnia warownia
Trincker zebrał w kronice domysły o pochodzeniu nazwy zamku: od pierwszego rycerza zakonnego, który w nim mieszkał — przywołał za historykiem Töppenem Georga von Lötzen, wymienionego wśród tutejszych starostów pod 1540 rokiem — od podobnie brzmiącego miasta na zachodzie, Lützen albo Lozia, którą kronika nazywa starym miastem w Prusach Zachodnich, od pruskiego słowa „Liski”, czyli obóz, od łacińskiego „lacus”, czyli jezioro, albo od tego, że Lötzen to „letzte”, ostatnia warownia założona po podboju Prusów. Sam zauważył, że rozmaita dawna pisownia dopuszcza wszystkie te przypuszczenia, i żadnego nie rozstrzygnął. Nazwisko notowane w 1540 roku jest przy tym o dwa stulecia młodsze niż zamek, nie może więc samo dowodzić, że to rycerz dał nazwę miejscu.[4][3]
Domysły z kroniki z 1912 roku: od polskiej postaci Lec
Druga grupa domysłów w tej samej kronice wychodzi od polskiej postaci Lec. Trincker objaśnia ją jako „Leitseil, Zaum”, czyli lejce i uzdę, a przytoczony przez niego Wollweber dopowiada obraz rycerza, który z Lötzen jak lejcami wszystkim kierował i trzymał w ryzach. Inna wersja łączy nazwę z polskim „lecieć”, bo pierwsi osadnicy mieli być uciekinierami szukającymi w zamku schronienia, jeszcze inna widzi w niej polskie „leża” jako przekład pruskiego „Liski”. Trincker urywa ten przegląd zdaniem „Doch genug der Hypothesen!” i dodaje, że nie wiadomo, czy któremuś z późniejszych historyków uda się rzecz wyjaśnić.[4]
Wyraźnie oddzielamy od ustaleń
Etymologia ludowa
W wykorzystanych źródłach nie odnotowano osobnego ludowego objaśnienia, które trzeba byłoby oddzielić od hipotez badawczych.
Pytanie 2
Czym jest ten obszar i jak ukształtowały się jego granice?
Nazwa Lötzen należała najpierw do krzyżackiego zamku z około 1340 roku. Wieś przy zamku otrzymała nazwę Nowa Wieś, choć już w XVI wieku mówiono o niej Leczen, a z prawami miejskimi w 1612 roku nazwa zamku stała się nazwą miasta. Nazwa Giżycko z 1946 roku dotyczy miasta, a przymiotnik giżycki nazywa też powiat.[7][8][3][1]
Zamek, wieś i miasto to w dziejach tej nazwy trzy różne obiekty. Grzegorz Białuński, który odtworzył starania o prawa miejskie z akt archiwalnych, pisze, że osadę po raz pierwszy nazwano miasteczkiem w 1566 roku, a przywilej miejski nadał jej elektor Jan Zygmunt 15 maja 1612 roku — według kalendarza juliańskiego, obowiązującego wtedy w Prusach Książęcych, czyli 25 maja według gregoriańskiego. Serwis miasta i Encyklopedia Warmii i Mazur podają 16 maja 1612 roku. Według Encyklopedii nowo kreowane miasto przyjęło dotychczasową nazwę zamku, a Trincker pisze, że przy założeniu miasta ustalono też pisownię, i przytacza formułę margrabiego Albrechta Fryderyka, według której miasto ma „nun und zu ewigen Zeiten” nosić nazwę Lötzen; ustalenie to potwierdził elektor Jan Zygmunt.[5][8][3][4]
Nazwa zamku była też nazwą okręgu. Po 1525 roku zamek stał się siedzibą książęcego starostwa, które historycy nazywają starostwem leckim (giżyckim), a w 1820 roku siedzibą władz powiatowych w miejsce Rynu; niemiecka literatura mówi o powiecie Lötzen (Der Kreis Lötzen). Zarządzenie z 1946 roku przypisuje Giżycko do powiatu giżyckiego, więc nowa nazwa od razu objęła także jednostkę administracyjną wokół miasta.[3][8][15][1]
Po wojnie o nazwę się spierano; Anna Kostrzewa pisze, że spór trwał do końca 1946 roku. Serwis miasta podaje, że zaraz po wojnie mówiono Lec, od sierpnia 1945 roku przyjęto Łuczany, a decyzja o nazwie Giżycko wywołała oficjalny protest mieszkańców; w październiku 1946 roku komisja ją podtrzymała. Według serwisu nazwy Łuczany używano w mieście jeszcze długo i zachowała się ona w potocznej nazwie Kanału Łuczańskiego, który przecina miasto. W sprawie sporu Kostrzewa odsyła do artykułu Grzegorza Jasińskiego i Ryszarda Tomkiewicza „Lec – Łuczany – Giżycko. Z dziejów nazwy miasta mazurskiego” (Masovia, t. 2, 1999).[16][8]
Kolejne nazwy zebrano w centrum miasta. Z okazji 70. rocznicy nazwy Giżycko przed kościołem ewangelickim na placu Grunwaldzkim odsłonięto w grudniu 2016 roku głaz z tablicą, która wylicza: Letzenburg, Letzen/Lötzen, Neuendorf, Lötzen, Lec, Łuczany i Giżycko. Relacja PAP opisuje Letzenburg jako nazwę, która funkcjonowała „od założenia osady (prawdopodobnie we wczesnym średniowieczu)”, tymczasem najstarszy datowany zapis w przejrzanych opracowaniach, Lezcen z 1340 roku, dotyczy już zamku krzyżackiego. Tablica i jej objaśnienie w relacji są więc zapisem lokalnej pamięci o nazwach, nie kalendarium ich zapisów.[17][5]